Erzurum Çifte Minare
Fotoğraf: Kültür Portalı
İki yana dönük başlar, önden görülen bir gövde ve açılmış kanatlar. Çift başlı kartal, Anadolu’nun Orta Çağ eserlerinde kolay tanınan figürlerden biridir. Bir saray çinisinde renkli bir yüzeyin merkezine yerleşir. Bir medrese girişinde ağacın tepesinde görülür. Taş kabartmada ise kanatları ve kuyruğu başka canlıların özellikleriyle birleşebilir.
Bu figür hakkında sık sorulan soru, neyi temsil ettiğidir. Araştırmalarda hükümdarlık, güç, koruyuculuk ve gökle ilişkili yorumlar bulunur. Ancak her örneğin aynı düşünceyi anlatmak üzere yapıldığı gösterilemez. Figürün bulunduğu eser, yanındaki yazılar ve çevresindeki bezemeler, anlamı değerlendirmek için önemli bilgiler sağlar.
Çift başlı kartalın Türk devlet geleneğindeki yerini incelerken en sağlam başlangıç, günümüze ulaşan eserlerdir. Kubadabad Sarayı çinileri, Divriği Ulu Camii’nin taş süslemeleri ve Erzurum Çifte Minareli Medrese’nin cephesi, aynı figürün farklı ortamlarda nasıl kullanıldığını gösterir.
Çift Başlı Kartal Nasıl Bir Figürdür?
Çift başlı kartalda genellikle tek gövdeye bağlı iki boyun ve iki baş bulunur. Başlar karşıt yönlere dönerken gövde önden gösterilebilir. Açık kanatlar, kuvvetli pençeler ve belirgin kuyruk, figürün tanınmasını sağlar. Bununla birlikte çizimin bütün ayrıntıları her eserde aynı değildir.
Bazı örneklerde tüyler çizgilerle ayrılır. Bazılarında yüzey, benekler veya bitkisel biçimlerle doldurulur. Taşa işlenen figürle çini üzerine boyanan figür, kullanılan malzemenin imkânlarına göre farklılaşır. İki başlı oluş ortak bir özellik olsa da her örnek kendi tasarımına sahiptir.
Bu tasvirler doğadaki bir kuşun eksiksiz kopyası olarak düşünülmemelidir. İki baş, zaten olağanüstü bir beden meydana getirir. Kulak benzeri çıkıntılar veya başka hayvanlarla birleşen uzuvlar da bu dünyaya katılır. Sanatçı, tanınabilir kuş özelliklerini hayalî bir görünüş içinde yeniden düzenler.
Çift Başlı Kartal Selçuklulardan Önce Var mıydı?
Çift başlı kartalın geçmişi Selçuklu döneminden daha eskidir. Anadolu’daki belirgin örneklerden biri, Alacahöyük Sfenksli Kapı’yla bağlantılı Hitit dönemi kabartmasıdır. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın tanıtımında burada ayaklarında tavşan bulunan çift başlı kartal tasviri belirtilir.
Bu örnek, figürün Selçuklular tarafından ilk kez oluşturulduğu iddiasını geçersiz kılar. Ancak aralarında uzun zaman bulunan iki eserde aynı biçimin görülmesi, doğrudan ve kesintisiz bir aktarımın bütün aşamalarını açıklamaz. Aktarımın nasıl gerçekleştiği, ayrıca araştırılması gereken bir konudur.
Bu nedenle “ilk kim kullandı?” sorusuyla “belirli bir toplum bu figürü nasıl kullandı?” sorusunu ayırmak yararlıdır. Selçuklu sanatını inceleyen araştırma, eski örneklerin varlığını kabul ederken Anadolu’daki çini, taş ve dokuma uygulamalarının kendine özgü ayrıntılarına da bakar.
Selçuklu Sanatında Neden Dikkat Çeker?
Anadolu Selçuklu sanatında çift başlı kartalın dikkat çekmesinin önemli sebeplerinden biri, farklı malzemelerde ve yapılarda görülmesidir. Figür saray çevresinde kullanılır, mimari süslemeye katılır ve taşınabilir eşyalara işlenir. Böylece tek bir yapı veya tek bir üretim alanıyla sınırlı kalmaz.
Bu çeşitlilik, anlam araştırmasını da zenginleştirir. Bir saray duvarındaki tasvirin izleyicisiyle bir kapı üzerindeki kabartmanın izleyicisi aynı koşullarda değildir. Eserin nerede görüldüğü, hangi yapıya ait olduğu ve diğer süslemelerle nasıl ilişki kurduğu birlikte değerlendirilir.
Kubadabad Sarayı Çinilerinde Çift Başlı Kartal
Sivas Divriği Ulu Cami
Fotoğraf: Kültür Portalı
Beyşehir Gölü çevresindeki Kubadabad Sarayı, Anadolu Selçuklu saray sanatının önemli örneklerini barındırır. I. Alâeddin Keykubad’la bağlantılı bu saraydan çıkarılan çinilerde insanlar, hayvanlar, hayalî varlıklar ve bitkisel bezemeler bulunur. Çift başlı kartal, bu geniş figür dünyasının parçalarından biridir.
Çinilerdeki kartalın çizimi, küçük bir yüzeye yerleştirilen dengeli bir kompozisyon oluşturur. Gövde merkezde bulunur, kanatlar iki yana açılır. Başların karşıt yönlere dönmesi, figürün simetrisini belirginleştirir. Kuyruk ve kanat ayrıntıları, çininin biçimiyle birlikte düşünülerek düzenlenir.
Çini Üzerindeki Yazı Ne Söyler?
Kubadabad örnekleri arasında gövdesinde sultan unvanına işaret eden yazı bulunan çift başlı kartallı çiniler de tanıtılmıştır. Böyle bir ayrıntı, figürün hükümdarlık çevresiyle bağlantısını değerlendirmek için önemlidir. Burada yorum, eserin üzerinde okunabilen bir bilgiyle desteklenir.
Ancak yazılı bir örneğin bulunması, bütün çift başlı kartal tasvirlerinin aynı kişiye veya aynı siyasi mesaja bağlanmasını gerektirmez. Yazının bulunduğu çini, öncelikle kendi özellikleriyle incelenir. Benzer tasvirlerde yazının bulunup bulunmadığı ve kompozisyonun nasıl değiştiği ayrıca karşılaştırılır.
Bir kartalın saray çinisinde yer almasıyla resmî bir belgede kullanılması da farklı bilgilerdir. Saray bağlamı, hükümdarlık yorumunu destekleyebilir. Devletin bütün alanlarında geçerli tek bir amblem bulunduğunu göstermek için ise başka tür belgeler gerekir. Eserin sunduğu kanıtın kapsamı korunmalıdır.
Renk, Sır ve Yüzeyin Etkisi
Kubadabad çinileri üzerine araştırmalarda sıraltı ve lüster gibi farklı teknikler ele alınır. Mavi, turkuaz ve koyu konturlar, figürlerin görünüşünü biçimlendirir. Bu yüzden kartalı yalnızca siyah bir dış çizgiye dönüştüren modern tasarım, özgün çininin bütün görsel özelliklerini taşımaz.
Çininin kenarı, zemini, yüzey parlaklığı ve diğer parçalarla ilişkisi de görünüşe katılır. Müzede tek başına gösterilen bir parçanın başlangıçta daha geniş bir duvar düzenine ait olduğu hatırlanmalıdır. Motifi çevresinden ayırmak tanımayı kolaylaştırabilir, ancak özgün kullanım hakkında bazı bilgileri görünmez kılar.
Erzurum Çifte Minareli Medrese’de Hayat Ağacı
Erzurum Çifte Minareli Medrese’nin giriş cephesindeki kompozisyon, çift başlı kartalı başka unsurlarla birlikte incelemek için elverişlidir. Kültür Portalı, taçkapının batı tarafında hayat ağacı, çift başlı kartal ve ağzı açık iki yılan biçimindeki figürleri tanıtır. Burada kuş, dikey bir düzenin üst bölümündedir.
Karşı taraftaki düzenleme ise aynı ayrıntılarla tamamlanmış değildir. Bu yüzden cephenin iki yanında eksiksiz biçimde tekrarlanan iki aynı kartal kompozisyonu varmış gibi anlatmak doğru olmaz. Mevcut yüzeyde hangi unsurların bulunduğu ve hangilerinin bulunmadığı dikkatle gösterilmelidir.
Bu örnekte göz, ağacın gövdesinden yukarıya doğru ilerler. Dallar ve üstteki kuş, kompozisyonun farklı bölümlerini birbirine bağlar. Figürü tek başına kesip göstermek, bu dikey ilişkiyi kaybettirir. Kartalın hayat ağacıyla birlikte okunmasının sebebi, eserde gerçekten böyle yerleştirilmiş olmasıdır.
Medresenin kesin yapım tarihi ve banisi konusunda farklı değerlendirmeler bulunur. Kültür Portalı, yapıyı genel olarak on üçüncü yüzyılın sonlarına yerleştirir. Eser tanıtılırken tartışmalı bir ismi veya yılı kesin bilgiye dönüştürmeden, bu tarihlendirme çerçevesini belirtmek yeterlidir.
Divriği Ulu Camii’nde Taşa İşlenen Kartal
Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası, Mengücekli yönetim çevresinde 1228–1229 yıllarında yaptırılan yapı topluluğudur. Bu kimlik, eseri tanıtırken önemlidir. Anadolu’nun Orta Çağ sanatını genel olarak Selçuklu dönemi başlığı altında ele almak, yapının doğrudan banilerini ve siyasi çevresini unutturmamalıdır.
Çift başlı kartal kabartmaları burada yoğun taş süslemenin içinde yer alır. Gönül Öney’in incelemesi, kanat uçlarındaki ejder başları ve kuyruk biçimleri gibi ayrıntıları tanıtır. Figürün çevresiyle birlikte incelenmesi, tek bir kuş çiziminden daha karmaşık bir tasarım bulunduğunu gösterir.
Kartal ile Ejder Nasıl Birleşir?
Kanatların uçlarında başka bir canlının başının bulunması, figürün hayalî niteliğini güçlendirir. Kuşun bedeni korunurken farklı hayvan özellikleri aynı tasarıma katılır. Bu ayrıntı, sanatçının doğadaki canlıları aynen kopyalamak yerine onları yeni biçimlerde bir araya getirdiğini gösterir.
Bir fotoğrafta yalnızca iki başa odaklanıldığında bu birleşme kolayca gözden kaçabilir. Kanat uçları, pençeler ve kuyruk ayrı ayrı incelendiğinde eserin ayrıntıları belirginleşir. Taş üzerindeki ışık ve gölge de çizgilerin görülmesini etkiler. Bu yüzden farklı açılardan çekilmiş fotoğraflar karşılaştırma için yararlıdır.
Ejder başlarını belirli bir ahlaki hikâyenin kesin karşılığı olarak açıklamak için ayrıca dayanak gerekir. Önce kabartmada ne bulunduğu tarif edilir. Sonra bu biçimin hangi anlamlarla ilişkilendirildiği tartışılır. Görülen ayrıntıyla ona verilen anlamın ayrılması, eseri daha dikkatli okumayı sağlar.
İki Baş Doğu ve Batıyı mı Temsil Eder?
Çift başlı kartal hakkında yaygın açıklamalardan biri, iki başın doğu ve batı üzerindeki hâkimiyeti anlattığıdır. Başların karşıt yönlere bakması, böyle bir yorum kurulmasına elverişlidir. Ancak figürün biçiminden hareketle her tarihî örneğin aynı siyasi düşünceyle yapıldığı sonucuna ulaşılamaz.
Aynı tasvir, bir yapıda hayat ağacıyla birleşebilir, başka bir eserde sultan unvanıyla birlikte bulunabilir. Bu ayrıntılar yorumun yönünü değiştirir. “Doğu ve batı” açıklaması kullanılacaksa hangi araştırmaya ve hangi esere ilişkin olduğu belirtilmelidir. Bütün örnekleri açıklayan değişmez bir anahtar gibi sunulmamalıdır.
İki başın görsel görevi ise doğrudan incelenebilir. Karşıt yönlere dönük başlar, tek gövdenin çevresinde denge kurar. Açılan kanatlar bu düzeni genişletir. Kompozisyonun simetrik olması gözlenebilir bir özelliktir. Bu simetrinin belirli bir inanç veya yönetim anlayışına karşılık gelmesi ise yorum gerektirir.
Selçukluların Resmî Bayrağı mıydı?
Tarihçi Erkan Göksu, çift başlı kartalın Selçuklularda devlet sembolü sayılması meselesini sanat eserleri ve yazılı kaynaklarla birlikte tartışır. İbn Bîbî’deki kartalla ilgili ifadelerin nasıl anlaşılması gerektiğini ve hükümdarlık alametlerinin dönemdeki kullanımını inceler. Çalışması, yaygın kabulün yeniden değerlendirilmesini önerir.
Bu tartışmada önemli ayrım, figürün kullanıldığının gösterilmesiyle devletin değişmez resmî bayrağının belirlenmesidir. Bir sarayda veya yapıda kartal tasviri bulunması, kullanımın kanıtıdır. Belirli renk ve ölçülerde hazırlanmış modern bayrak çiziminin tarihî doğruluğu ise ayrıca belgelenmelidir.
Hükümdarlıkla ilişkili simgeleri bugünkü kurumsal amblemler gibi düşünmek de yanıltıcı olabilir. Dönemin sancak, çetr ve diğer alametleri kendi uygulamaları içinde araştırılır. Çift başlı kartalın Selçuklu sanatıyla güçlü bağı, resmî bayrak iddiasının kabulüne bağlı değildir.
Dokumalarda Çift Başlı Kartal
Çift başlı kartal, taş ve çini dışında dokumalarda da kullanılmıştır. Gözde Uzgidim’in araştırması, figürün halı, kumaş ve keçe örneklerindeki görünüşünü ele alır. Elif Tuğçe Tecir ise kumaş ve halılardaki kompozisyonları teknik çizimlerle karşılaştırır. Bu çalışmalar, motifin farklı yüzeylerde nasıl değişebildiğini gösterir.
Dokumada figürün yerleşimi önem kazanır. Kartal tek başına merkezde bulunabilir veya tekrar eden bir düzenin parçası olabilir. Tekrarın yönü, aralıkları ve çevresindeki motifler, yüzeyin bütününü oluşturur. Aynı figürün farklı kompozisyonlarda kullanılması, farklı görsel etkiler meydana getirir.
Taş kabartmayla dokumayı karşılaştırırken üretim tekniği de hesaba katılır. Bir malzemede kıvrımlı çizilen ayrıntı, başka bir teknikte daha köşeli görünebilir. Görünüşteki her değişiklik bu nedenle doğrudan anlam değişikliği sayılmaz. Önce biçimin nasıl üretildiği anlaşılmalıdır.
Bir Motiften Boy veya Hanedan Tespiti Yapılabilir mi?
Üzerinde çift başlı kartal bulunan her dokumayı belirli bir Oğuz boyuna bağlamak mümkün değildir. Figür, farklı çevrelerde kullanılmış geniş bir bezeme repertuvarına aittir. Dokumanın tarihi, üretim yeri, malzemesi ve benzer örnekleri birlikte incelenmelidir.
Bu mesele, Oğuz boyu tamgaları konusunda da önemlidir. Benzer bir şekil bulmak araştırmanın başlangıcı olabilir. Aidiyet sonucu ise başka kanıtlarla desteklenmelidir. Motif, damga ve hükümdarlık alameti gibi kavramların kullanım bağlamları birbirine karıştırılmamalıdır.
Tarihî Figürden Günümüz Tasarımına
Çift başlı kartal günümüzde cam, seramik ve başka tasarım ürünlerinde yeniden yorumlanır. Asuman Aypek Aslan ve Emine Cantürk, Kubadabad çinilerinden yararlanan endüstriyel cam örneklerini inceler. Böylece tarihî bir çini motifi, farklı malzeme ve üretim şartlarında yeniden ele alınır.
Yeni bir tasarımda çizgiler sadeleşebilir, renkler değişebilir veya figür özgün çini sınırından ayrılabilir. Bu seçimler çağdaş eserin özellikleridir. Tarihî örnekle benzerliğin yanında yapılan değişikliklerin de gösterilmesi, motifin nasıl yeniden kullanıldığını anlamayı kolaylaştırır.
Bir Çift Başlı Kartal Tasvirine Nasıl Bakılır?
Önce eserin kimliği belirlenir. Nereden geldiği, hangi döneme tarihlendiği ve hangi malzemeden yapıldığı öğrenilir. Ardından başlar, gövde, kanatlar ve çevredeki unsurlar tarif edilir. Yazı bulunuyorsa okunması, anlam araştırması için ayrıca önem taşır.
Sonraki aşamada benzer eserler karşılaştırılır. Kubadabad çinisiyle Divriği kabartması arasındaki ortak özellikler ve ayrıntı farkları görülebilir. Böyle bir karşılaştırma, figürü birkaç soyut kavramla açıklamaktan daha çok bilgi verir. Eserin tasarımı, üretimi ve kullanımı aynı değerlendirmeye katılır.
Sık Sorulan Sorular
Çift başlı kartal neyi simgeler?
Araştırmalarda güç, hükümdarlık, koruyuculuk ve gökle ilişkili anlamlarla yorumlanır. Hangi yorumun uygun olduğu, figürün bulunduğu eser ve yanındaki unsurlarla değerlendirilir.
Çift başlı kartalı ilk Selçuklular mı kullandı?
Selçuklulardan önceki dönemlerde de örnekleri bulunur. Alacahöyük’teki Hitit dönemi kabartması bunlardan biridir. Selçuklu sanatındaki kullanımı, bu daha eski geçmiş içinde incelenir.
Divriği Ulu Camii bir Selçuklu sultanı tarafından mı yaptırıldı?
Yapı topluluğu Mengücekli yönetim çevresinde Ahmed Şah ve Turan Melek’le bağlantılıdır. Genel dönem tanımı yapılırken bu banilik bilgisi korunmalıdır.
İki baş kesin olarak doğu ve batı demek mi?
Bu, yaygın bir yorumdur. Bütün tarihî örneklerin aynı anlamla yapıldığını gösteren ortak bir açıklama yoktur. Her eser kendi bağlamında incelenmelidir.
Kaynakça
- Öney, Gönül (1972). Anadolu Selçuk Mimarisinde Avcı Kuşlar, Tek ve Çift Başlı Kartal. Malazgirt Armağanı, Türk Tarih Kurumu. Figürlerin biçimleri ve mimari örnekleri.
- Göksu, Erkan (2016). Çift Başlı Kartal ve Selçuklular. Selçuk Üniversitesi Selçuklu Araştırmaları Dergisi, 5, 117–141. Devlet sembolü iddiası ve yazılı kaynakların değerlendirilmesi.
- Kültür ve Turizm Bakanlığı. Çifte Minareli Medrese. Yapının tarihlendirilmesi ve cephe bezemeleri.
- Kültür ve Turizm Bakanlığı. Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası. Yapı topluluğunun banileri ve tarihi.
- IRCICA Fotoğraf Arşivi. Alacahöyük Sfenksli Kapı’daki Çift Başlı Kartal Figürü. Tevfik Bıyıklıoğlu Koleksiyonu.
- Uzgidim, Gözde (2017). Türk Dokuma Sanatında Çift Başlı Kartal Figürü. Sanat ve Tasarım Dergisi, 19.
- Tecir, Elif Tuğçe (2024). Çift Başlı Kartal Motifinin Sembolik Anlamları ve Tekstillerde Kullanımı. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 17(46).
- Aypek Aslan, Asuman ve Cantürk, Emine (2023). Kubadabad Sarayı Çinilerinde Bulunan Motiflerin Endüstriyel Alanda Kullanımı: Paşabahçe Örneği. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 35.
