Yakut Türkleri, kendi adlarıyla Saha Türkleri, Sibirya’nın kuzeydoğusunda yaşayan en kalabalık Türk topluluklarından biridir. Büyük bölümü Rusya Federasyonu içerisindeki Saha Cumhuriyeti’nde yaşayan Sahalar, dünyanın en soğuk yerleşim bölgelerinden birinde güçlü bir kültür meydana getirmiştir. Türk dil ailesine mensup Saha Türkçesini konuşmaları, destanları, at kültürleri ve gelenekleri onların Türk Dünyası içerisindeki yerini açık biçimde gösterir.
Sahalar, uzun ve sert kışların hâkim olduğu geniş bir coğrafyada hayvancılık, avcılık, balıkçılık ve tabiat şartlarına uyum sağlayan üretim biçimleri geliştirmiştir. Kış aylarında sıcaklığın eksi 50 derecenin altına düşebildiği bölgelerde yaşamalarına rağmen kültürlerini yalnızca soğukla mücadele üzerinden tanımlamak eksik olur. Saha halkı güçlü bir sözlü edebiyat, müzik, demircilik, ahşap işçiliği ve bayram geleneğine sahiptir.
Türkiye’de daha çok Yakut adıyla tanınsalar da topluluk kendisini “Saha”, çoğul biçimde “Sahalar” olarak adlandırır. Bu nedenle yazıda okuyucunun alışık olduğu Yakut Türkleri ifadesiyle birlikte topluluğun kendi adı olan Saha Türkleri adını kullanmak daha doğru ve saygılıdır.
Yakut veya Saha Türkleri kimdir?
Saha Türkleri, Türk Dünyasının kuzeydoğu ucunda yaşayan bir Sibirya Türk halkıdır. Dilleri, Türk dil ailesinin Sibirya grubunda değerlendirilir. Coğrafi uzaklık ve yüzyıllar boyunca bölgedeki Tunguz, Moğol ve başka Sibirya topluluklarıyla kurulan ilişkiler nedeniyle Saha Türkçesi, Türkiye Türkçesinden oldukça farklı duyulur.
Bu farklılık Saha Türkçesinin Türkçe olmadığı anlamına gelmez. Kelimelerin oluşumu, eklerin kullanımı, cümle yapısı ve temel söz varlığında Türk dil ailesinin ortak özellikleri açıkça görülür. Sayılar, akrabalık adları, tabiat kavramları ve fiiller içerisinde ortak kökten gelen çok sayıda kelime bulunmaktadır.
Sahaların tarihî hayatında at ve sığır yetiştiriciliği önemli yer tutmuştur. Bu durum, atlı bozkır kültürünün çok kuzeydeki şartlara uyarlanmış bir biçiminin yaşatıldığını gösterir. Ren geyiği yetiştiriciliği bazı kuzey topluluklarında önemli olsa da bütün Saha halkını yalnızca ren geyiği kültürüyle tanımlamak doğru değildir. Sahaların geleneksel ekonomisinin merkezinde özellikle at ve dayanıklı sığır türleri bulunur.
Yakutistan veya Saha Cumhuriyeti nerede?
Saha Cumhuriyeti, Rusya Federasyonu’nun kuzeydoğusunda ve Sibirya’nın büyük bir bölümünde yer alır. Rusça adı Yakutistan olarak da kullanılan bölgenin başkenti Yakutsk’tur. Yüz ölçümü bakımından dünyanın en büyük idari bölgelerinden biri olan Saha Cumhuriyeti, Kuzey Buz Denizi kıyılarından Güney Sibirya’ya uzanan son derece geniş bir alana sahiptir.
Bölgenin en önemli coğrafi unsurlarından biri Lena Nehri’dir. Lena ve ona bağlanan nehirler ulaşım, balıkçılık ve yerleşim açısından tarih boyunca büyük önem taşımıştır. Saha yerleşimlerinin önemli bölümü nehir vadileri ve hayvancılığa elverişli alanların çevresinde gelişmiştir.
Saha Cumhuriyeti elmas, altın, kömür ve başka yer altı kaynakları bakımından zengindir. Bununla birlikte geniş coğrafya, sert iklim ve yerleşimler arasındaki uzaklık günlük hayatı zorlaştırmaktadır. Bölgedeki toprağın büyük bölümü yıl boyunca donmuş durumda bulunan sürekli don tabakasıyla kaplıdır.
Yakutsk, kış sıcaklıklarının son derece düşük olduğu büyük şehirlerden biridir. Buna rağmen şehir üniversiteleri, tiyatroları, müzeleri ve kültür kurumlarıyla Saha halkının başlıca merkezidir. Modern şehir hayatıyla geleneksel Saha kültürü bölgede birlikte varlığını sürdürmektedir.
Yakut adı mı, Saha adı mı doğrudur?
“Yakut” adı tarih boyunca Rusça ve başka dillerde yaygınlaşan dış adlandırmadır. Topluluğun kendi diliyle kullandığı ad ise “Saha”dır. Bu nedenle her iki ifade aynı halkı anlatır. Türkiye’de “Yakut Türkleri” daha fazla bilinirken akademik ve kültürel yayınlarda “Saha Türkleri” kullanımı giderek yaygınlaşmaktadır.
Topluluğun kendi adını dikkate almak amacıyla “Saha Türkleri” ifadesi tercih edilebilir. Ancak insanların internette daha çok “Yakut Türkleri” şeklinde arama yapması nedeniyle başlıkta iki adın birlikte kullanılması okuyucunun doğru bilgiye ulaşmasını kolaylaştırır.
Saha Türklerinin kökeni nereye dayanır?
Saha Türklerinin atalarının daha güneyde, Baykal Gölü ve çevresindeki Türk topluluklarıyla bağlantılı olduğu düşünülmektedir. Tarihî süreç içerisinde kuzeye, Lena Nehri havzasına yönelen bu gruplar bölgedeki yerli topluluklarla ilişki kurarak bugünkü Saha halkını meydana getirmiştir.
Sahaların kuzeye ilerleyişi tek bir tarihte gerçekleşen büyük bir göç olarak düşünülmemelidir. Farklı toplulukların uzun bir zaman içerisinde yeni yerleşim alanlarına ulaşması, birbirleriyle kaynaşması ve kuzey şartlarına uyum sağlaması sonucunda Saha kimliği şekillenmiştir.
Saha Türkçesindeki Moğolca ve Tunguz dillerinden gelen unsurlar da bu tarihî ilişkilerin izlerini taşır. Buna karşılık dilin temel yapısı Türkçedir. At yetiştiriciliği, kımız, sözlü destan geleneği ve mevsimlik bayramlar da Sahaları Türk Dünyasının ortak kültürel mirasına bağlar.
Saha Türkleri dondurucu soğuklarda nasıl yaşar?
Saha coğrafyasındaki kış şartları, barınmadan beslenmeye ve ulaşımdan kıyafete kadar hayatın her alanını etkiler. Geleneksel evler soğuğa karşı korunaklı biçimde yapılırken modern yapılarda sürekli donmuş toprağın çözülmesini önleyen özel temel sistemleri kullanılır. Isıtma, yakıt ve yiyecek depolama kış hazırlığının vazgeçilmez parçalarıdır.
Geleneksel beslenmede et, balık ve süt ürünleri önemli yer tutar. Uzun kış aylarında saklanabilecek kurutulmuş, dondurulmuş veya fermente edilmiş yiyecekler geliştirilmiştir. At eti, sığır eti, balık, süt ve kımız Saha mutfağının tanınmış unsurları arasındadır.
Sahaların yetiştirdiği atlar sert iklime dayanıklılıklarıyla bilinir. Kalın kış tüyleri geliştiren bu atlar kar altındaki otlara ulaşabilmektedir. At yalnızca ekonomik bir varlık değil; Saha kültüründe güzellik, güç, bereket ve toplumsal itibarla bağlantılı önemli bir semboldür.
Saha Türkleri hangi dili konuşur?
Yakut (Saha) Türkleri
Fotoğraf: Humano92
Saha Türkleri, Saha veya Yakut Türkçesi olarak bilinen Türk dilini konuşur. Saha Türkçesi, Türk dil ailesinin kuzeydoğu veya Sibirya kolunda yer alır. Uzun süre diğer Türk dillerinden uzak bir coğrafyada geliştiği için kendine özgü ses özellikleri ve geniş bir bölgesel söz varlığı kazanmıştır.
Saha Türkçesi bugün Saha Cumhuriyeti’nin resmî dillerinden biridir. Eğitim, edebiyat, basın, tiyatro, müzik ve yerel yayınlarda kullanılmaktadır. Rusça ise bölgede resmî hayatın ve topluluklar arası iletişimin diğer önemli dilidir.
Saha Türkçesi günümüzde Kiril temelli özel bir alfabeyle yazılır. Alfabede Rusçada bulunmayan Saha Türkçesine özgü sesleri göstermek için ek harfler vardır. Saha edebiyatı özellikle 19. ve 20. yüzyıllarda yazılı eserler, şiirler, tiyatro metinleri ve destan derlemeleriyle gelişmiştir.
Olonho Destanı nedir?
Olonho, Saha Türklerinin büyük kahramanlık destanlarına ve bu destanların oluşturduğu sözlü anlatı geleneğine verilen addır. Destanlarda kahramanların mücadeleleri, dünyanın katmanları, iyi ve kötü güçler, aile, yurt ve toplum düzeni anlatılır. Olonho geleneği Türk halklarının en eski destancılık biçimlerinden biri kabul edilir.
Olonho anlatıcılarına “olonhosut” adı verilir. Usta anlatıcılar çok uzun destanları ezberden aktarabilir; kahramanların konuşmalarını, betimlemeleri ve şarkılı bölümleri farklı seslerle canlandırabilir. Bir Olonho anlatımı saatlerce, bazı büyük anlatılar ise günlerce devam edebilir.
Olonho, 2008 yılında UNESCO İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsilî Listesi’ne alınmıştır. Bu kayıt, geleneğin yalnızca Saha halkı için değil, dünya sözlü kültür mirası açısından da taşıdığı değeri göstermektedir.
Saha Türklerinin inancı nedir?
Sahaların önemli bir bölümü tarih içerisinde Ortodoks Hristiyanlığı benimsemiştir. Bununla birlikte tabiat, atalar, gökyüzü ve görünmeyen varlıklarla ilgili eski Saha inançları halk kültüründe yaşamaya devam etmiştir. Günümüzde geleneksel Aiyy inancı ve bazı eski törenler kültürel kimliğin parçaları olarak yeniden görünür hâle gelmiştir.
Saha inanç dünyasında gökyüzü, yeryüzü ve aşağı dünya şeklinde katmanlı bir evren anlayışı bulunur. Aiyy adı verilen iyilikle bağlantılı varlıklar, tabiatın düzeni ve insanın çevresiyle uyumu önemli yer tutar. Ateşe saygı, atalara bağlılık ve tabiatın belirli unsurlarına zarar vermeme anlayışı geleneklerde görülür.
Saha kültürünü yalnızca “şamanizm” kelimesiyle açıklamak yetersizdir. Topluluğun inanç hayatında Ortodoks Hristiyanlık, geleneksel Aiyy anlayışı, aile törenleri ve tabiatla bağlantılı uygulamalar farklı biçimlerde bir arada bulunabilmektedir.
Isıah Bayramı nedir?
Isıah veya Ysyakh, Saha Türklerinin yazın gelişini, tabiatın canlanmasını ve yeni mevsimi kutladığı en önemli bayramdır. Kutlamalar genellikle haziran ayında, günlerin en uzun olduğu dönemde gerçekleştirilir. Uzun ve sert kışın ardından yazın gelişi Saha hayatında büyük önem taşır.
Bayram sırasında geleneksel kıyafetler giyilir, toplu yemekler hazırlanır, kımız ikram edilir ve dualar okunur. İnsanlar güneşi karşılar, bereket ve sağlık diler. At yarışları, güreşler, geleneksel oyunlar ve sanat gösterileri kutlamaların önemli bölümleridir.
Isıah’ın en tanınmış uygulamalarından biri osuohay adı verilen toplu danstır. Katılımcılar büyük bir çember oluşturur, birbirlerinin ellerinden tutarak ritmik adımlarla ilerler ve şarkılara eşlik eder. Bu çember, toplumun birliğini ve tabiatın döngüsünü simgeler.
Saha Türklerinin Türk Dünyasındaki yeri
Saha Türkleri, Türk Dünyasının yalnızca bozkırlar, sıcak bölgeler veya Müslüman topluluklardan oluşmadığını gösterir. Kuzeydoğu Sibirya’da yaşayan Sahalar, son derece farklı coğrafi şartlar içerisinde Türk dillerinden birini ve kadim Türk kültürünün çeşitli unsurlarını yaşatmıştır.
Türkiye Türkçesiyle Saha Türkçesi arasındaki büyük ses farklılıklarına rağmen iki dil aynı büyük ailenin üyeleridir. Olonho geleneği, at kültürü, kımız, mevsimlik kutlamalar ve sözlü edebiyat Sahaları Türk Dünyasının ortak hafızasına bağlar.
Saha kültürünü tanımak, Türk Dünyasının Balkanlardan Kuzey Buz Denizi’ne kadar uzanan genişliğini anlamak demektir. Sahalar uzak bir coğrafyada yaşayan yabancı bir halk değil, Türk tarihinin kuzeydeki güçlü ve özgün temsilcilerinden biridir.
Sık Sorulan Sorular
Yakut Türkleri kimdir?
Yakut veya kendi adlarıyla Saha Türkleri, kuzeydoğu Sibirya’da yaşayan ve Saha Türkçesini konuşan bir Türk halkıdır.
Yakutlar Türk müdür?
Evet. Sahalar, Türk dil ailesinin Sibirya koluna mensup bir dil konuşur ve Türk Dünyasının kuzeydoğudaki topluluklarından biridir.
Yakut Türkleri nerede yaşar?
Büyük çoğunluğu Rusya Federasyonu içerisindeki Saha Cumhuriyeti’nde yaşar. Bölgenin başkenti Yakutsk’tur.
Yakut mu, Saha mı demek gerekir?
İki ad da aynı halkı belirtir. Yakut dışarıdan verilen ve yaygınlaşan ad, Saha ise topluluğun kendi dilinde kullandığı addır.
Olonho nedir?
Olonho, Saha Türklerinin kahramanlık destanları ve bu destanların sözlü olarak aktarılmasına dayanan büyük anlatı geleneğidir.
Isıah Bayramı nedir?
Isıah, yazın gelişini, tabiatın canlanmasını ve bereketi kutlayan geleneksel Saha bayramıdır.
Kaynakça
UNESCO, “Olonkho, Yakut Heroic Epos”.
M. Fatih Kirişçioğlu, Saha Türkçesi Grameri.
W. Radloff, Sibirya Türk halkları üzerine çalışmalar.
Lars Johanson ve Éva Á. Csató, The Turkic Languages.
Aimar Ventsel, Saha dili ve kültürü üzerine çalışmalar.
