Tıva Türkleri, büyük bölümü Rusya Federasyonu’na bağlı Tıva Cumhuriyeti’nde yaşayan bir Türk halkıdır. Yaşadıkları bölge Güney Sibirya’da, Moğolistan sınırına yakın dağlar, vadiler ve bozkırlar arasında uzanır. Konuştukları Tıva Türkçesi, Türk dil ailesinin Sibirya grubunda yer alır.
Tıvaları tanıtan en bilinen kültürel özelliklerden biri höömey adıyla anılan ses geleneğidir. Fakat bir halkı yalnızca bir müzik tekniğiyle anlatmak eksik kalır. Tıva’nın ayrı bir siyasi geçmişi, yaşayan bir Türk dili, sözlü kültürü ve bugüne uzanan farklı inanç gelenekleri vardır. Bu yazıda önce haritadaki yerlerine, sonra dillerine ve kültürlerine bakacağız.
Tıva Türkleri Nerede Yaşar?
Tuva Cumhuriyeti’nin Haritadaki Konumu
Rusya Federasyonu — Harita: Marmelad
Tıvaların başlıca yaşadığı yer, Rusya Federasyonu içindeki Tıva Cumhuriyeti’dir. Bölge Güney Sibirya’da bulunur ve güneyinde Moğolistan yer alır. Yönetim merkezi Kızıl şehridir. Haritada Tıva adına rastlamak, onu bağımsız bir ülke olarak değerlendirmek için yeterli değildir; bugün Rusya Federasyonu’na bağlı bir cumhuriyettir.
Tıva’nın coğrafyası tek tip bir bozkırdan oluşmaz. Dağ sıraları, ormanlık alanlar, nehir vadileri ve açık otlaklar bir aradadır. Geleneksel hayvancılık kültürünü bu çevre içinde anlamak mümkündür. Bununla birlikte Tıvaların tamamını göçebe olarak tanımlamak bugünkü yaşamı yansıtmaz. Kızıl’da ve diğer yerleşimlerde şehir hayatı, eğitim ve çağdaş sanat da Tıva toplumunun parçalarıdır.
Tıva halkı yalnızca cumhuriyet sınırları içinde yaşamaz. Tıva Türkçesi üzerine akademik çalışmalar, Moğolistan ve Çin’de de Tıvaca konuşan topluluklardan söz eder. Dolayısıyla halkın yaşadığı coğrafya ile bugünkü cumhuriyetin idari sınırları aynı şey değildir.
Tıva Türkleri Hangi Dili Konuşur?
Tıvaların dili Tıva Türkçesidir; Tuvaca adı da kullanılır. Bu dil, Türkiye Türkçesiyle aynı ailenin üyesidir. Ancak Türkiye Türkçesi Oğuz grubunda, Tıva Türkçesi ise Sibirya Türk dilleri arasında değerlendirilir. İki dilin akraba olması, konuşurlarının birbirini hiçbir hazırlık olmadan bütünüyle anlayacağı anlamına gelmez.
Tıva Türkçesinin ayrı ses özellikleri ve söz varlığı vardır. Eski Türkçe ile bugünkü Tıva Türkçesini karşılaştıran araştırmalar, bazı tarihî kelimelerin izini sürerken zaman içinde oluşan değişimleri de gösterir. Böylece Tuvacaya yalnızca “uzakta konuşulan bir Türkçe” diye bakmak yerine, kendi gelişme çizgisi bulunan yaşayan bir dil olarak yaklaşabiliriz.
Tıva Cumhuriyeti’nde Tuvaca, Rusçayla birlikte resmî dil statüsündedir. Dilin varlığını sürdürmesi açısından evde konuşulması kadar eğitimde, yayınlarda ve dijital ortamda kullanılabilmesi de önem taşır. Tuvacanın dijital kullanımı üzerine yapılan yeni araştırmalar, bu konunun günümüzde de çalışıldığını gösterir.
Tıva’nın Tarihinde 1921 ve 1944 Neden Önemli?
Tuva’da Şamanizm Geleneği
Tuva Cumhuriyeti — Fotoğrafçı:Philipp Roelli
Tıva’nın yakın siyasi tarihinde iki tarih öne çıkar. İlki 1921’dir: Bu tarihte Tuva Halk Cumhuriyeti kuruldu. İkincisi 1944’tür: Cumhuriyetin ayrı siyasi varlığı sona erdi ve bölge Sovyetler Birliği’ne katıldı. Bugünkü Tıva Cumhuriyeti’nin statüsü bu tarihsel dönemlerle aynı değildir; günümüzde Rusya Federasyonu içindedir.
Bu kronoloji Tıvaların kimliğini tek başına açıklamaz; ancak “Tıva eskiden bağımsız mıydı?” sorusuna yanıt verir. Bir halkın tarihi, devletlerin sınırlarından daha uzun bir zaman dilimine yayılır. Tıva kültürünü yalnızca 20. yüzyıldaki siyasi değişimlerden ibaret görmek, dilini ve gündelik hayatını geri planda bırakır.
Höömey Nedir? Tıva Müziğinde Ses Nasıl Kullanılır?
Höömey, Tıva müziğiyle sıkça ilişkilendirilen bir gırtlak söyleme geleneğidir. Bu tür icrada şarkıcı, sesin temel perdesiyle birlikte üst sesleri belirginleştirerek dinleyicinin aynı anda farklı ses katmanları duymasını sağlar. Smithsonian Folkways’in Tıva müziği üzerine kayıtları, bu geleneğin farklı icralarını ve çalgılarla ilişkisini tanıtır.
Tıvaların müzik dünyasında yalnızca insan sesi bulunmaz. Yayla çalınan igil gibi çalgılar da icralara eşlik eder. Kimi müzisyenler çevrelerindeki rüzgâr, kuş ve su seslerinden esinlenen müzikal anlatımlar kurar. Bu ilişkiyi “bütün Tıva müziği doğa seslerini taklit eder” biçiminde genellemek doğru değildir; ancak bazı icraları anlamak için güçlü bir ipucudur.
Höömey yalnızca Tıvalara ait, başka hiçbir toplulukta görülmeyen bir teknik olarak da anlatılmamalıdır. Farklı biçimleri Moğolistan ve çevresindeki topluluklarda da yaşar. UNESCO’nun 2009’da kaydettiği unsurun adı özellikle Moğol höömey söyleme sanatıdır. Bu kaydı doğrudan “Tıva höömeyi UNESCO listesine alındı” diye aktarmak yanlış bir izlenim yaratır.
Tıvaların İnanç ve Kültür Dünyası
Tuva Cumhuriyeti’nin Doğal Manzarası
Ovyur Bölgesi, Tuva, Rusya — Fotoğraf: Zamunu45
Tıva kültüründe Budizm ile şamanlık gelenekleri tarih boyunca farklı biçimlerde yer bulmuştur. Bu iki alanın ilişkisi üzerine yapılan araştırmalar, Tıva’daki inanç hayatının tek bir kalıba sığmadığını gösterir. Bir kişinin veya ailenin yaşadığı uygulamalar dönemine ve bulunduğu çevreye göre değişebilir.
Bu nedenle Tıvaları “yalnızca şaman inancını sürdüren eski bir halk” şeklinde tanıtmak isabetli değildir. Tıva’da yaşayan insanlar bugün de dilini konuşan, çeşitli inançları ve yaşam biçimleri bulunan çağdaş bir toplum oluşturur. Tarihî gelenekleri anlatırken bugünkü insanları geçmişin içinde donmuş gibi göstermemek gerekir.
Tıva Türkçesi ile Türkiye Türkçesi Arasındaki Bağ Nedir?
İki dil arasındaki temel bağ, Türk dil ailesine mensup olmalarıdır. Ortak tarihî kökler karşılaştırmalı dil çalışmalarında incelenebilir. Örneğin Kül Tegin Yazıtı’ndaki fiilleri Tıva Türkçesiyle karşılaştıran bir araştırma, bazı eski biçimlerin izlerini ve uğradıkları ses değişimlerini ele alır.
Buradan Tuvacanın “Eski Türkçenin hiç değişmemiş hâli” olduğu sonucu çıkmaz. Yaşayan bütün diller gibi Tıva Türkçesi de tarih boyunca değişmiştir. Eski bir kelimenin izine rastlamak, dilin bütününün yüzyıllarca aynı kaldığını göstermez. Tıva Türkçesini değerli kılan şeylerden biri, Türk dillerinin farklı coğrafyalarda nasıl geliştiğini görmemizi sağlamasıdır.
Tıva Türklerini Tanımak Neden Önemli?
Türk dünyası yalnızca birbirine yakın konuşulan dillerden ve bağımsız ülkelerden oluşmaz. Güney Sibirya’daki Tıva halkı, Türk dillerinin geniş coğrafyasını ve kültürel çeşitliliğini gösterir. Dilleri Türkiye Türkçesine uzak gelebilir; buna rağmen aynı dil ailesinin farklı bir tarihsel yolunu taşır.
Tıva’ya bakarken harita, tarih ve müzik birbirini tamamlar. Harita halkın nerede yaşadığını; 1921 ve 1944 gibi tarihler yakın siyasi geçmişini; Tuvaca ve höömey ise bugün de üretilen kültürü anlamamıza yardım eder. Tıvaları gerçekten tanımak, bu başlıklardan yalnızca birini seçmek yerine hepsini birlikte değerlendirmekle mümkün olur.
Sık Sorulan Sorular
Tıva Türkleri nerede yaşar?
Başlıca yaşadıkları yer, Rusya Federasyonu’na bağlı Tıva Cumhuriyeti’dir. Moğolistan ve Çin’de de Tuvaca konuşan topluluklar bulunur.
Tıva bağımsız bir ülke mi?
Bugün hayır. Tıva, Rusya Federasyonu içinde bir cumhuriyettir. 1921–1944 arasında Tuva Halk Cumhuriyeti adıyla ayrı bir siyasi varlığı bulunmuştur.
Tıva Türkçesi Türkiye Türkçesiyle aynı mı?
Hayır. İkisi akraba Türk dilleridir; Tıva Türkçesi Sibirya grubunda, Türkiye Türkçesi Oğuz grubunda yer alır.
Höömey yalnızca Tıvalara mı özgüdür?
Hayır. Tıva kültüründe önemli bir yeri vardır; benzer gırtlak söyleme gelenekleri Moğolistan ve çevresinde de görülür.
Kaynakça
Türk Dünyası Ansiklopedisi, TUVA. Bölgenin tarihi, siyasi gelişimi ve coğrafyası.
Hacettepe Üniversitesi, TUVACADA OLUMSUZLUĞUN TİPOLOJİSİ HAKKINDA. Tuvacanın Türk dilleri içindeki yeri ve konuşulduğu bölgeler.
Humanitas, TUVACANIN DİJİTAL CANLILIĞI VE DİL ESERLERİNİN DİJİTALLEŞTİRİLMESİ ÜZERİNE ÇALIŞMALAR. Tıva Türkçesinin günümüzdeki kullanımı.
International Journal of Humanities and Education, KÜL TEGİN YAZITINDA GEÇEN FİİLLERİN TIVA TÜRKÇESİNDEKİ DURUMU. Eski Türkçe ile Tuvaca arasındaki tarihî dil ilişkileri.
Smithsonian Folkways, THROAT SINGING: A UNIQUE VOCALIZATION FROM THREE CULTURES. Tıva’daki gırtlak söyleme geleneği.
Smithsonian Folkways, TUVA: VOICES FROM THE CENTER OF ASIA. Tıva müziği kayıtları ve igil örneği.
UNESCO, MONGOLIAN ART OF SINGING, KHOOMEI. Höömey geleneğinin bölgedeki kullanımına ilişkin açıklama; kaydın Moğol sanatı adına yapıldığı bilgisi.
The New Research of Tuva, BUDDHIST AND SHAMANIST SYNCRETISM IN TUVA. Tıva’daki inanç geleneklerinin ilişkisi.
