Hakas Türkleri, başlıca Rusya Federasyonu’na bağlı Hakasya Cumhuriyeti’nde yaşayan bir Türk halkıdır. Yaşadıkları bölge Güney Sibirya’dadır; Hakasçanın konuşulduğu alanlar özellikle Minusinsk Havzası ve çevresiyle ilişkilendirilir. Hakasça, Türk dil ailesinin Sibirya grubunda yer alan, kendine özgü ağızları ve sözlü edebiyatı bulunan bir dildir.
Hakasları tanımak için üç soruyla başlayabiliriz: Hakasya nerede, Hakasça Türkiye Türkçesine ne kadar yakın ve Hakas kültüründe destanların yeri nedir? Bu soruların yanıtı, Güney Sibirya’daki Türk halklarını birbirinin aynısı saymadan tanımamızı sağlar. Önce haritadaki yerlerine bakalım.
Hakas Türkleri Nerede Yaşar?
Hakasya Cumhuriyeti’nin Haritadaki Konumu
Rusya Federasyonu — Harita: Stasyan117 / Wikimedia Commons
Hakasların başlıca yaşadığı yer Hakasya Cumhuriyeti’dir. Rusya Federasyonu içindeki bu cumhuriyetin başkenti Abakan’dır. Bölgeyi haritada bulurken onu önceki yazımızın konusu olan Tıva ile karıştırmamak gerekir: İkisi de Güney Sibirya’dadır, ancak ayrı cumhuriyetler ve ayrı Türk halklarıyla ilişkilidir.
Hakasya’nın nüfusu ile Hakas halkının nüfusu da aynı şey değildir. Bir bölgede farklı halklar yaşayabilir; ayrıca bir halka mensup kişiler bölgenin dışında da bulunabilir. Bu nedenle yalnızca cumhuriyetin toplam nüfusuna bakarak “Hakasların sayısı budur” demek doğru olmaz.
Hakasya’nın tarihini anlamak için Abakan ve çevresindeki yerleşimlere, Minusinsk Havzası’na ve Yenisey havzasının daha geniş geçmişine bakılır. Ancak bir bölgede eski çağlardan beri insanların yaşamış olması, o dönemlerin bütün topluluklarını doğrudan bugünkü Hakas halkıyla özdeşleştirmemize izin vermez. Bölgenin tarihi ile modern halk kimliğinin oluşumu ayrı sorulardır.
Hakas Adı ve Tarihî Kaynaklardaki Farklı Adlandırmalar
Hakaslarla ilgili eski araştırmalarda bugün kullanılan adın dışında farklı adlandırmalar da görülür. Bazı metinler bölgedeki topluluklardan “Abakan Tatarları” veya “Minusinsk Tatarları” diye söz eder. Bunlar, dönemlerin dışarıdan kullanılan adlandırmalarıdır; bugünkü Hakas kimliğinin yerine gelişigüzel kullanılmamalıdır.
Hakas araştırmacı Stepan Maynagaşev üzerine yayımlanan bir çalışma, 20. yüzyılın başında bölgedeki farklı Hakas topluluklarını ortak bir ad altında ele alma çabalarını inceler. Bu örnek önemli bir ayrıntıyı gösterir: Tarihî belgelerde geçen bir adla insanların bugün kendilerini tanımlama biçimi her zaman aynı değildir.
Hakaslar Hangi Dili Konuşur?
Geleneksel Müzik Aletleriyle Hakaslar
Hakasya, Rusya — Fotoğraf: Amateurs – Photos in nature / Wikimedia Commons
Hakasların dili Hakasçadır; Türkoloji yayınlarında Hakas Türkçesi adı da kullanılır. Türkiye Türkçesiyle aynı dil ailesindedir, fakat aynı dil değildir. Türkiye Türkçesi Oğuz grubunda yer alırken Hakasça, Sibirya Türk dilleri içinde değerlendirilir. Bu yüzden bazı ortak kökler bulunabilse de Türkiye Türkçesi bilen birinin Hakasça bir konuşmayı bütünüyle anlaması beklenmez.
Hakasçanın kendi ağızları vardır. Dilin farklı yerel biçimlerini araştırmak, hem Hakasçanın iç çeşitliliğini hem de tarih boyunca çevresindeki dillerle kurduğu ilişkileri anlamaya yardımcı olur. Bu çeşitlilik nedeniyle bir ağızdan alınmış tek bir kelimeyi bütün Hakasların aynı biçimde kullandığını varsaymamak gerekir.
Hakasça Tehlike Altında mı?
Hakasça üzerine yayımlanan araştırmalar dilin geleceğine ilişkin kaygılara dikkat çeker. Hakasça, cumhuriyette resmî statüye sahip olsa da bu statü tek başına dilin bütün kuşaklarda aynı güçle kullanıldığını göstermez. 2024 tarihli bir dil araştırması, Hakasçayı tehlike altındaki diller arasında değerlendirir ve özellikle küçük ağızların durumuna dikkat çeker.
Bir dilin durumunu yalnızca kaç kişinin bildiğiyle ölçmek de yeterli değildir. Çocukların dili öğrenip öğrenmediği, dilin evde ne kadar konuşulduğu, eğitimde ve yayınlarda kullanımı gibi sorular birlikte incelenir. Hakasça için “artık konuşulmuyor” demek yanlış olur; “hiçbir risk yok” demek de araştırmalarda belirtilen sorunları görmezden gelir.
Bu konu Hakasları yalnızca kaybolmakta olan bir geçmişin temsilcileri gibi anlatmak için kullanılmamalıdır. Hakasça bugün yaşayan, hakkında araştırma yapılan ve farklı alanlarda kullanılan bir dildir. Asıl soru, gelecek kuşakların onu hangi ortamlarda öğrenip kullanabileceğidir.
Hakasların Destan Anlatıcılığı Geleneği
Geleneksel Kıyafetleriyle Hakas Kadınları ve Çocuklar
Hakasya, Rusya, 2009 — Fotoğraf: Lover / Wikimedia Commons
Hakas sözlü edebiyatında kahramanlık destanlarının önemli bir yeri vardır. Bu anlatıların icracıları için haycı adı kullanılır. Destan, yalnızca bir olay örgüsünün aktarılması değildir; anlatıcının sesi, icrası ve dinleyiciyle kurduğu ilişki de geleneğin parçasıdır. Hakas destancılığı üzerine yapılan araştırmalar bu yönleri ayrıntılı biçimde ele alır.
Hakas destanları arasında Huban Arığ, Altın Arığ ve Ay Huucın gibi adlarla karşılaşılır. Bunlar Hakas sözlü kültürünün zenginliğini gösteren örneklerdir. Kadın kahramanların bazı anlatılarda belirgin yer tutması da akademik çalışmalarda incelenmiştir. Fakat bir destandaki kahramanı, tarihî bir kişinin yaşam öyküsü olarak sunmamak gerekir; destan ile tarihî belge farklı kaynak türleridir.
Destanların metin olarak yayımlanması, sözlü kültürün araştırılmasını kolaylaştırır. Yine de kâğıda geçirilmiş bir metin, anlatıcının sesini ve icra ortamını tek başına bütünüyle yansıtamaz. Hakas destanlarını anlamak için hem derlenmiş metinlere hem de anlatıcılık üzerine yapılan çalışmalara bakmak gerekir.
Geleneksel İnançlar Hakas Kültüründe Nasıl Yer Alır?
Hakasların geleneksel inançları hakkında yapılan araştırmalarda kamlar ve çeşitli ritüeller ele alınır. Bu çalışmalar, geçmişten gelen uygulamaların kültürel hafızadaki yerini görmemize yardımcı olur. Örneğin bir kamın ritüellerini inceleyen akademik çalışma, belirli bir uygulamayı ve onu gerçekleştiren kişiyi araştırır.
Ancak tek bir ritüelden bütün Hakasların bugün aynı şekilde yaşadığı sonucu çıkarılamaz. Hakas toplumu da başka toplumlar gibi farklı inançlara, yaşam tarzlarına ve kuşak deneyimlerine sahip insanlardan oluşur. Geleneksel kültürü anlatırken günümüz Hakaslarını yalnızca eski inançların temsilcisi gibi göstermek, yaşayan toplumun çeşitliliğini gözden kaçırır.
Hakaslarla Tıvalar Aynı Halk mı?
Hayır. Hakaslar ve Tıvalar Güney Sibirya’da yaşayan iki ayrı Türk halkıdır. Dilleri Türk dil ailesine mensuptur, fakat Hakasça ile Tuvaca aynı dil değildir. Ayrı tarihî deneyimleri ve kültürel gelenekleri bulunur. “Sibirya Türkleri” ifadesi geniş bir coğrafyadaki toplulukları birlikte anmak için yararlıdır; bu toplulukların farklılıklarını ortadan kaldırmaz.
Hakasları tanımak, Türk dünyasının genişliğini görmenin yollarından biridir. Abakan çevresindeki yaşam, Hakasçanın kendine özgü gelişimi ve haycıların destan geleneği birlikte ele alındığında karşımıza yalnızca geçmişte kalmış bir kültür değil, bugün de yaşayan bir toplum çıkar.
Sık Sorulan Sorular
Hakas Türkleri nerede yaşar?
Başlıca yaşadıkları yer, Rusya Federasyonu içindeki Hakasya Cumhuriyeti’dir. Cumhuriyetin başkenti Abakan’dır.
Hakaslar hangi dili konuşur?
Hakasça veya Hakas Türkçesi adı verilen, Türk dil ailesinin Sibirya grubunda değerlendirilen dili konuşurlar.
Hakasça ile Türkiye Türkçesi aynı dil mi?
Hayır. Akraba Türk dilleridir; farklı kollarda gelişmişlerdir ve aralarında önemli farklar vardır.
Hakasça hâlâ konuşuluyor mu?
Evet. Hakasça yaşayan bir dildir. Bununla birlikte akademik çalışmalar, dilin ve bazı küçük ağızlarının geleceği konusunda riskler bulunduğunu belirtir.
Kaynakça
Hakasya Cumhuriyeti Hükûmeti, HAKASYA CUMHURİYETİ BAŞKENTİNİN STATÜSÜ HAKKINDA KANUN. Abakan’ın başkent oluşuna ilişkin resmî metin.
Journal of Endangered Languages, KHAKAS. Hakasçanın konuşulduğu alan, dilin durumu ve ağızları.
MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, GÜNEY SİBİRYA TÜRK LEHÇELERİNİN YOK OLMA TEHLİKESİ ÜZERİNE. Hakasça ve diğer Güney Sibirya Türk dillerinin kullanımına ilişkin araştırma.
Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, STEPAN MAYNAGAŞEV ÜZERİNE ARAŞTIRMA. Hakas topluluklarının adlandırılması ve erken dönem Hakas araştırmaları.
KÜN Edebiyat ve Kültür Araştırmaları Dergisi, HAKAS TÜRKLERİNİN SÖZLÜ EDEBİYATI VE HAKAS DESTANCILIK ARAŞTIRMALARI ÜZERİNE. Destanların kapsamı ve anlatıcılık geleneği.
Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, HUBAN ARIĞ DESTANI ÜZERİNDEN HAKASLAR VE HAKASLARIN DÜŞÜNCE DÜNYASI. Bir Hakas destanı üzerine inceleme.
Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, HAKAS BİR “KAM” VE DÜZENLEDİĞİ RİTÜELLER. Geleneksel ritüeller üzerine örnek olay araştırması.
