Türk mitolojisi, evreni yalnızca görünen dünyadan ibaret kabul etmeyen köklü bir düşünce yapısına dayanır. Eski Türk topluluklarının inanç sisteminde gökyüzü, yeryüzü ve yer altı bir bütün olarak ele alınırdı. Bu düzenin merkezinde ise insanın yaşamını etkileyen güçlü varlıklar bulunurdu. Bu varlıklar arasında en dikkat çeken iki isim Ülgen ve Erlik’tir. Türk mitolojisinde iyilik ve kötülük kavramlarını anlamak isteyen biri için bu iki figür önemli bir yere sahiptir.
Ülgen, göğün yüksek katlarında yaşayan ve yaratılışla ilişkilendirilen kutsal bir varlık olarak anlatılır. Altay inançlarında onun ışık, düzen ve bereket ile bağlantılı olduğu düşünülürdü. İnsanlara ateşi, bilgiyi ve yaşamın devamı için gerekli olan düzeni verdiğine inanılırdı. Şaman dualarında Ülgen’in adı sıkça geçerdi. Çünkü onun göğün koruyucusu olduğu kabul edilirdi.
Eski Türk anlatılarında Ülgen’in dünyaya denge getiren güçlerden biri olduğu görülür. Yağmurun yağması, toprağın bereket vermesi ve insanların huzurlu yaşaması çoğu zaman onun himayesiyle açıklanırdı. Bu yüzden gökyüzü ile ilgili birçok sembol Ülgen ile bağ kurar. Güneş, ışık ve yüksek dağlar bu düşüncenin izlerini taşır.
Erlik ise yer altı dünyasının hükümdarı olarak bilinir. Onun adı çoğu anlatıda ölüm, karanlık ve hastalıkla birlikte anılır. Fakat Erlik yalnızca korkulan bir varlık değildi. Eski Türk inancında ölüm de yaşam kadar doğal kabul edildiği için Erlik bu döngünün bir parçasıydı. İnsan öldüğünde ruhunun yer altı yolculuğunda Erlik’in dünyasına uğrayacağına inanılırdı.
Bazı destanlarda Erlik’in başlangıçta göksel düzene yakın olduğu anlatılır. Fakat zamanla kibri ve kendi gücünü öne çıkarma isteği onu karanlığın tarafına sürükler. Bu anlatı, insan doğasına dair güçlü bir sembol taşır. Gücün sınır tanımadığı yerde dengenin bozulacağı düşüncesi burada açıkça hissedilir.
Türk mitolojisinde Ülgen ve Erlik arasındaki ilişki bir savaş hikayesi gibi anlatılmaz. Daha çok evrendeki dengenin iki farklı yüzü olarak görülürler. Biri yaşamı korur, diğeri sona eren yaşamı karşılar. Biri ışığı temsil ederken diğeri karanlığın kapısını tutar. Bu düşünce yapısı eski Türklerin dünyaya bakışında denge fikrinin ne kadar güçlü olduğunu gösterir.
Bugün Türk mitolojisine bakıldığında Ülgen ve Erlik figürleri yalnızca eski inançların parçaları olarak görülmez. Onlar aynı zamanda insanın iç dünyasında var olan iyilik, korku, umut ve kaygının sembolleridir. Türk kültüründe yüzyıllar boyunca anlatılan bu hikayeler, geçmişten bugüne uzanan ortak hafızanın önemli parçaları arasında yer alır.
