Sivas Altınyayla Merkez Camii
Fotoğraf: Enes Vanlı
Sivas’ın Altınyayla ilçesindeki Merkez Camii’nin dışarıdan görülen taş duvarları, içeride karşılaşılan renkli ahşap işçiliğini hemen ele vermez. İçeri girip başınızı kaldırdığınızda tavanın oyulmuş ve boyanmış bölümleri görünür. Direkler, minber ve vaaz kürsüsü de aynı ahşap ustalığının farklı yüzlerini gösterir.
Bu cami, büyük kubbesi veya yüksek taç kapısıyla öne çıkan anıtsal yapılardan farklıdır. Onu tanımanın yolu iç mekândaki ayrıntılara bakmaktır: Tavanın ortasındaki düzen, kıvrılarak ilerleyen bitkisel motifler, boyalı yüzeyler ve ahşaba işlenen küçük parçalar. Bir yapının karakterini bazen uzaktan görülen silueti, bazen de içine girildiğinde fark edilen işçilik belirler.
Kaynaklarda Altınyayla Merkez Camii, Merkez (Tonus) Camii ve Ahmed Ağa Camii adlarıyla anılan yapı, ilçenin Aydın Mahallesi’ndedir. Tonus, Altınyayla’nın eski adıdır; Ahmed Ağa adı ise camiyi yaptıran kişiye işaret eder. Farklı adlar aynı tarihî yapıyı anlatır.
Altınyayla Merkez Camii Ne Zaman ve Kim Tarafından Yapıldı?
Sivas Altınyayla Merkez Camii
Fotoğraf: x/simurg_42
Altınyayla Merkez Camii, 19. yüzyılın sonlarında Ahmet Ağa’nın girişimiyle yaptırılmıştır. Yapımında Mahmut Usta’nın adı öne çıkar; resmî envanterde Müştak ve Salman adları da geçer. Kaymakamlık sayfasında ise bu kişilerin yapım sürecindeki görevleri farklı biçimde anlatılır. Bu nedenle ustaları tek bir görev dağılımına sıkıştırmadan, yapıyla ilişkilendirilen isimler olarak anmak daha yerindedir.
Yapım yılı da kaynaklarda aynı biçimde verilmez. Kültür Portalı’ndaki bir tanıtım metni 1893 tarihini aktarır. Kültür envanteri ve caminin süslemelerini inceleyen akademik çalışmalar ise Hicrî 1313 tarihini 1895–1896 olarak karşılar. Yazılı kaynaklar arasındaki bu fark nedeniyle yapıyı 19. yüzyıl sonuna tarihlendirmek en açık anlatımdır.
Altınyayla’nın eski adı olan Tonus’un kaynaklarda sürmesi, caminin bugün neden birden fazla adla arandığını da açıklar. “Tonus Camii” adını gören biriyle “Altınyayla Merkez Camii”ni arayan biri aynı yapıya ulaşır. Caminin tarihini araştırırken bu adların birlikte bilinmesi işe yarar.
Taş Duvarların İçindeki Ahşap Mekân
Camii kareye yakın bir plana, taş duvarlara ve ahşap taşıyıcılara sahiptir. İçerideki dört ana direk tavan düzeninin önemli parçalarıdır. Dışarıdaki taş ile içerideki ahşabın bu birlikteliği, yapının görünüşünü iki ayrı aşamada açığa çıkarır: Sokakta sade bir kütle, içeride ise işlenmiş ve boyanmış bir tavan.
İç mekânda son cemaat yeri, ibadet alanı ve üst kata çıkan bölüm arasında bir düzen bulunur. Kaynaklarda fevkani veya fevkane olarak anılan üst bölüm, içeriden merdivenle ulaşılan mahfildir. Böylece caminin kullanımına ilişkin bölümler, büyük ve karmaşık bir plana ihtiyaç duyulmadan yapının içinde çözülmüştür.
Bu caminin ahşap direkli ve tavanlı yapılara örnek gösterilmesi, Beyşehir Eşrefoğlu Camii’yle aynı tarihte yapıldığı anlamına gelmez. Eşrefoğlu Camii 13. yüzyıl sonuna, Altınyayla Merkez Camii ise 19. yüzyıl sonuna aittir. İkisini birlikte ilginç kılan, ahşabın Anadolu cami mimarisinde farklı yüzyıllarda taşıyıcı ve bezeme malzemesi olarak kullanılabilmesidir.
Ahşap Tavanda Hangi Süslemeler Var?
Sivas Altınyayla Merkez Camii
Fotoğraf: x/simurg_42
Altınyayla Merkez Camii üzerine yapılmış sanat tarihi araştırmalarının önemli bir bölümü doğrudan tavan süslemelerine ayrılmıştır. Bunun nedeni, tavanın yalnızca yapıyı örten düz bir yüzey olmamasıdır. Ahşap parçalar oyma ve çakma yöntemleriyle biçimlendirilmiş, ardından renkli boyamalarla belirginleştirilmiştir.
Özellikle tavanın orta bölümüne ve çevresine bakıldığında süslemenin belirli bir düzen içinde genişlediği görülür. Bitkisel biçimler, kıvrılan çizgiler ve geometrik yerleşim birbirini tamamlar. Fatma Kaya ve Hande Kılıçarslan’ın araştırması, tavanda ajur oyma, çakma ve ahşap üzerine renkli kalem işi tekniklerinin bir arada kullanıldığını kaydeder. Ajur, malzemenin bazı bölümlerinin oyularak boşluklu bir bezeme oluşturulmasıdır.
Araştırmacılar süslemelerde “S” ve “C” biçimli kıvrımlarla bitkisel motiflerin kullanıldığını belirtir. Bu kıvrımlar, tavana bakıldığında süslerin tek tek duran şekiller gibi değil, birbirine bağlanan çizgiler gibi görünmesini sağlar. Çalışmada farklı üsluplardan gelen öğelerin birlikte kullanıldığı da değerlendirilir. Yapının 19. yüzyıl sonundaki görünüşü, bu çeşitliliği ahşap üzerinde izleme imkânı verir.
Minber ve Vaaz Kürsüsündeki İşçilik
Tavan caminin en geniş süsleme alanıdır; minber ve vaaz kürsüsü ise işçiliğe daha yakından bakma fırsatı verir. Minber, imamın cuma hutbesini okuduğu basamaklı bölümdür. Altınyayla Merkez Camii’nin minberi ahşap oyma ve bezemeleriyle dikkat çeker. Mihrabın daha sade tutulması, minberdeki süslemeyi iç mekânda ayrıca görünür kılar.
Minber süslemelerini inceleyen Şirin Karaman, Mehmet Fatih Çakmaktepe ve Öztürk Tatar, Altınyayla’daki yapıyı yakın çevredeki Deliilyas Camii’yle birlikte ele alır. Bu karşılaştırma, bölgedeki ahşap işçiliğinin yalnızca tek bir yapıya özgü olmadığını, komşu yerleşimlerdeki örneklerle birlikte incelenebileceğini gösterir.
Vaaz kürsüsü ise üzerine çıkılarak konuşma yapılan ayrı bir donatıdır. Bu kürsü üzerine hazırlanan araştırmada ahşap oyma, çakma ve renkli kalem işi süslemeler; vazodan çıkan çiçekler, yapraklar, rozetler ve kıvrımlı çizgiler kaydedilmiştir. Yapının küçük ölçekli bir parçasının bile başlı başına araştırma konusu olması, içerideki ayrıntı zenginliğini anlatır.
Cami Nasıl Korundu ve Bugüne Ulaştı?
Sivas Altınyayla Merkez Camii
Fotoğraf: Enes Vanlı
Altınyayla Merkez Camii, 1988 yılında korunması gereken kültür varlığı olarak tescil edildi. Böyle bir yapının korunmasında yalnızca duvarların ayakta kalması yeterli değildir. Ahşap direklerin, tavandaki boyaların ve minber gibi iç donatıların da yapıyla birlikte değerlendirilmesi gerekir; çünkü caminin ayırt edici özellikleri büyük ölçüde bunlardadır.
Kültür ve Turizm Bakanlığının tanıtımına göre cami, Sivas Vakıflar Bölge Müdürlüğü tarafından 2020 yılında restore edilerek yeniden ibadete açıldı. Yapının kullanılmaya devam etmesi, onu yalnızca geçmişten kalan bir eser olmaktan çıkarır. İçindeki işçilik korunurken cami, bulunduğu ilçenin günlük yaşamında da yerini sürdürür.
Altınyayla Merkez Camii’ni Özel Kılan Nedir?
Bu yapı, Anadolu’daki tarihî camileri yalnızca büyüklükleriyle değerlendirmemek gerektiğini gösterir. Dışarıdan oldukça sade görünen bir caminin tavanında katmanlı bir süsleme düzeni, iç donatılarında ise ayrı ayrı incelenebilecek ahşap işçiliği bulunabilir.
Altınyayla Merkez Camii’ne bakarken üç ayrıntıyı birlikte görmek gerekir: Taş duvarların çevrelediği ahşap direkli iç mekân, oyma ve boyamanın birleştiği tavan, minber ile vaaz kürsüsüne kadar uzanan bezeme anlayışı. Bu parçalar bir araya geldiğinde 19. yüzyıl sonlarında Altınyayla’da çalışan ustaların yapı ve süslemeyi nasıl birlikte düşündüğü anlaşılır.
Sık Sorulan Sorular
Altınyayla Merkez Camii nerede?
Sivas’ın Altınyayla ilçesindeki Aydın Mahallesi’nde bulunur.
Altınyayla Merkez Camii ne zaman yapıldı?
19. yüzyılın sonlarında yaptırıldı. Kaynaklarda 1893 ile 1895–1896 arasında farklı tarihlendirmeler bulunduğundan yapım yılı aktarılırken bu fark belirtilmelidir.
Camiyi kim yaptırdı?
Kaynaklarda camiyi yaptıran kişi Ahmet Ağa olarak geçer. Yapımında Mahmut Usta’nın ve kaynaklarda adları anılan başka ustaların emeği bulunur.
Tonus Camii ve Ahmed Ağa Camii aynı yapı mı?
Evet. Tonus, Altınyayla’nın eski adıdır. Akademik yayınlarda Merkez (Tonus) Camii ve Merkez (Ahmed Ağa) Camii adları aynı yapı için kullanılır.
Caminin en dikkat çekici mimari özelliği nedir?
Ahşap direklerle taşınan, oyma ve renkli boyamalarla süslenmiş tavanı öne çıkar. Minber ve vaaz kürsüsündeki ahşap işçiliği de yapının önemli parçalarıdır.
Kaynakça
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Sivas İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, ALTINYAYLA MERKEZ CAMİİ. Yapının tescil bilgisi, planı, mimari bölümleri ve Hicrî 1313 tarihlendirmesi.
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Portalı, ALTINYAYLA MERKEZ CAMİİ. Konum, yapıya verilen adlar, 1893 tarihlendirmesi ve 2020 restorasyonu hakkında bilgiler.
Fatma Kaya ve Hande Kılıçarslan, SİVAS İLİ ALTINYAYLA İLÇESİ MERKEZ (TONUS) CAMİİ TAVAN SÜSLEMELERİ. Tavandaki oyma, çakma, kalem işi ve motif düzenine ilişkin sanat tarihi araştırması.
Şirin Karaman, Mehmet Fatih Çakmaktepe ve Öztürk Tatar, SİVAS İLİ ALTINYAYLA İLÇESİ MERKEZ (AHMED AĞA) CAMİİ VE DELİİLYAS CAMİİ MİNBER SÜSLEMELERİ. Altınyayla Merkez Camii’nin minber işçiliğini karşılaştırmalı olarak ele alan çalışma.
Fatma Kaya ve Hande Kılıçarslan, SİVAS İLİ ALTINYAYLA İLÇESİ MERKEZ (TONUS) CAMİSİ VAAZ KÜRSÜSÜ SÜSLEMELERİ. Vaaz kürsüsünün ahşap teknikleri ve bitkisel motiflerine ilişkin araştırma.
