Eski Türkçe Akrabalık Adları

Eski Türkçe akrabalık adları arasında abla anlamındaki eze, hala için kullanılan küküy, süt kardeşliğini anlatan emikdeş ve damat karşılığındaki küdhegü gibi sözcükler bulunur. Bu adlar, tarihî metinlerde aile ilişkilerinin nasıl adlandırıldığını öğrenmemizi sağlar.   Ancak eski bir sözcüğün bugünkü karşılığını verirken bazı ayrıntılara dikkat etmek gerekir. Kelimenin geçtiği dönem, metindeki kullanımı ve hangi Türk topluluğundan kaydedildiği anlamı etkileyebilir. Aynı sözcük bir kaynakta ablayı, başka bir dönemde daha farklı bir kadın akrabayı anlatabilir.   Bu yazıda önce Dîvânu Lugâti’t-Türk üzerine yapılan araştırmalarda yer alan akrabalık adlarını inceleyeceğiz. Ardından Köktürk ve Eski Uygur metinlerinde karşılaşılan yotuz veya yutuz sözcüğüne bakacağız. Her kelimeyi kendi kaynağı ve kullanım alanıyla birlikte değerlendireceğiz.  

Eski Türkçe Akrabalık Adlarını Hangi Kaynaklardan Öğreniyoruz?

Aileyle ilgili tarihî sözcükleri yazıtlardan, el yazmalarından, sözlüklerden ve bu eserler üzerine hazırlanmış dil araştırmalarından öğreniyoruz. Kaşgarlı Mahmud’un 11. yüzyılda hazırladığı Dîvânu Lugâti’t-Türk, bu konuda başvurulan temel eserlerden biridir. Sözlükte akrabalık ilişkilerini karşılayan çok sayıda kelime kayıtlıdır.   Serdar Yavuz’un Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki akrabalık adlarını Türkiye Türkçesi ağızlarıyla karşılaştıran çalışması, eski kullanımlarla yerel söyleyişleri birlikte inceleme imkânı sunar. Saadettin Gömeç’in araştırması da sözcükleri tarihî metinlerden örneklerle ele alır. Aşağıdaki açıklamalarda bu iki çalışmanın ilgili maddelerinden yararlanılmıştır.   Burada “Eski Türkçe” ifadesini okurun aradığı tarihî söz varlığına ulaşmasını sağlayan genel başlık olarak kullanıyoruz. Sözcüklerin tamamı aynı yüzyıla ait değildir. Dîvânu Lugâti’t-Türk’ten verilen örneklerle daha eski yazıtlarda bulunan kelimelerin kaynaklarını bu nedenle ayrı belirtiyoruz.   Eserin hazırlanışı ve içeriği hakkında daha fazla bilgi için Dîvânu Lugâti’t-Türk hakkındaki yazımıza bakabilirsiniz.  

Çıkan: Akrabalık Derecesini Dikkatle Okumak Gerekiyor

Çıkan, tarihî akrabalık adları üzerine yapılan çalışmalarda yeğen ve hala oğlu gibi karşılıklarla açıklanır. Gömeç’in değerlendirmesinde teyze oğlu karşılığı da yer alır. Bu anlamları günümüzdeki tek bir akrabalık adıyla eşleştirmek bazı karışıklıklara yol açabilir.   Bugün kardeşimizin çocuğuna yeğen, halamızın veya teyzemizin çocuğuna kuzen deriz. Eski bir metindeki “çıkan” kelimesini okurken bu ayrımı baştan kabul ederek ilerlemek yerine kişinin kiminle akraba olduğunu metinden takip etmek gerekir. Sözcüğün kısa bir listede yalnızca “yeğen” diye verilmesi, bu kullanım ayrıntısını görünmez hâle getirir.  

Emikdeş: Aynı Kadından Süt Emen Çocuklar

Emikdeş, aynı kadından süt emen çocukları anlatır. Günümüz okuru için en anlaşılır karşılığı süt kardeşidir. Sözcüğün açıklamasında emzirilme üzerinden kurulan yakınlık öne çıkar.   Bu ilişkiyi anlamak için iki ayrı aileden gelen çocuğun aynı kadın tarafından emzirildiğini düşünelim. Çocukların biyolojik anneleri farklı olabilir. Aralarındaki yakınlık, süt emme ilişkisi üzerinden adlandırılır. Örnek, akrabalık söz varlığında kan bağı dışındaki ilişkilerin de yer bulduğunu gösterir.  

Eze: Dîvânu Lugâti’t-Türk’te Büyük Kız Kardeş

Eze, Serdar Yavuz’un Dîvânu Lugâti’t-Türk’ten aktardığı anlamıyla büyük kız kardeştir. Bugünkü karşılığı abladır. Aynı araştırmada Türkiye Türkçesinin bazı ağızlarında eze sözcüğünün teyze anlamında kullanıldığı da belirtilir.   Bu iki bilgi farklı kullanım alanlarına aittir. Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki anlamı anlatırken “abla” karşılığını vermek gerekir. Anadolu ağızlarındaki kullanımı ele alırken “teyze” anlamından söz edilebilir. İkisini açıklamasız biçimde yan yana yazmak, okurun bu farkı kaçırmasına neden olur.   Bir kelimenin anlamını kaydederken küçük bir kaynak notu eklemek bu sorunu çözer. “Eze, Dîvânu Lugâti’t-Türk’te büyük kız kardeş anlamındadır” cümlesi, sözcüğün hangi eserdeki kullanımından söz ettiğimizi açıkça gösterir.  

Küküy: Hala İçin Kullanılan Akrabalık Adı

Küküy, Dîvânu Lugâti’t-Türk üzerine yapılan akrabalık araştırmalarında hala karşılığıyla verilir. Gömeç’in çalışmasında kükü biçimi de ele alınır. Günümüz Türkçesiyle açıklarken babanın kız kardeşi anlamı esas alınmalıdır.   Hala ve teyze bugün birbirinden farklı iki ilişkiyi anlatır. Hala babanın, teyze annenin kız kardeşidir. Bu nedenle küküy sözcüğünü bir görselde veya kısa bilgi kartında kullanacaksak “hala” açıklaması yeterince açık bir karşılık sunar. Daha geniş bir anlam verilecekse bunun hangi kaynağa dayandığı ayrıca belirtilmelidir.  

Küdhegü: Damat ve Güveyi

Küdhegü, Dîvânu Lugâti’t-Türk’te damat veya güveyi karşılığında kullanılan sözcüktür. Araştırmalarda küdegü yazımıyla da karşılaşılabilir. Bu biçimler, kullanılan aktarım ve yazım tercihlerine göre değerlendirilmelidir.   Güye ise Serdar Yavuz’un çalışmasında Türkiye Türkçesi ağızlarından verilen damat karşılıkları arasındadır. Dolayısıyla eski metindeki biçimi göstermek için küdhegü, yerel söyleyiş örneği vermek için güye kullanılabilir. Başlığın altında yalnızca “güye” yazılması, bu iki kullanımın birbirine karışmasına yol açar.  

Namıja: Bacanaklık İlişkisini Anlatan Sözcük

Namıja, bacanak karşılığıyla açıklanan tarihî bir akrabalık adıdır. Gömeç’in çalışmasında namıca yazımı da görülür. Sözcük, eşleri kız kardeş olan erkekler arasındaki ilişkiyi anlatır.   İlişkiyi adım adım düşünelim. Ayşe ile Fatma iki kız kardeş olsun. Ayşe’nin eşi Ali, Fatma’nın eşi Mehmet olsun. Ali ile Mehmet birbirinin bacanağıdır. Bu örnek, sözcüğün günümüzde hangi ilişkiye karşılık geldiğini görmeyi kolaylaştırır.   Akrabalık adlarını açıklarken bakış açısı önemlidir. Aynı kişi bir aile üyesi için damat, başka biri için enişte, bir diğeri için bacanak olabilir. Bu yüzden kelimenin anlamını öğrenirken “Kim, kime göre bu adı alıyor?” sorusunu sormak yararlıdır.  

Yotuz ve Yutuz: Köktürk ve Eski Uygur Metinlerinde Eş

Yotuz ve yutuz, tarihî metinler üzerine yapılan araştırmalarda karşılaşılan iki okuma biçimidir. Sözcük, kadın eş anlamıyla açıklanır. Bazı Eski Uygur metinlerinde daha genel bir kadın anlamı da taşıyabilir.   Hacer Tokyürek’in Runik Türk yazıtları ile Eski Uygur metinlerini karşılaştıran çalışması, bu kullanımların bağlama göre değerlendirilmesi gerektiğini gösterir. Bir yazıtta kişinin ailesi anlatılırken eş anlamı öne çıkabilir. Başka bir metinde sözcüğün kapsamı farklılaşabilir.   Yotuz veya yutuz örneğini Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki sözcüklerle aynı listede verirken kaynak ayrımını korumak gerekir. Bu yazıda sözcüğü Köktürk ve Eski Uygur metinlerine ait ayrı bir örnek olarak ele alıyoruz.  

Akrabalık Sözcüklerinin Anlamı Neden Değişebiliyor?

Akrabalık adları farklı dönemlerde ve bölgelerde yeni kullanımlar kazanabilir. Burak Telli’nin Tarama Sözlüğü üzerine yaptığı inceleme, tarihî metinlerdeki aile adlarının bir bölümünün yazı dilinde, bir bölümünün ise ağızlarda izlendiğini gösterir. Bu nedenle standart Türkçede sık duymadığımız bir kelimeyle yerel konuşmada karşılaşabiliriz.   Bir sözcüğün kullanımını değerlendirirken üç bilgiyi birlikte kaydetmek yararlıdır. İlki kelimenin yazımıdır. İkincisi geçtiği kaynak veya bölgedir. Üçüncüsü o kullanımdaki anlamıdır. Örneğin eze için hazırlanan bir notta Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki abla anlamıyla ağızlardaki teyze kullanımı ayrı satırlarda gösterilebilir.   Bu yöntem, internette sık karşılaşılan açıklamasız kelime listelerini kontrol ederken de işe yarar. Aynı sözcüğe farklı anlamlar verilmesi hemen bir yanlışlık olduğunu göstermez. Önce listelerin aynı dönemi ve aynı kaynağı anlatıp anlatmadığına bakılmalıdır.