Unutulan Eski Türkçe Sözcükler

Unutulan Eski Türkçe sözcükler arasında gözgü ayna, sayru hasta, yağı düşman, çadan ise akrep anlamıyla karşımıza çıkar. Bu kelimeleri eski sözlüklerde, şiirlerde ve farklı dönemlere ait Türkçe metinlerde görebiliriz.   “Unutulan” başlığı altında topladığımız sözcüklerin kullanım alanları birbirinden farklıdır. Bazıları günlük konuşmada seyrek duyulur. Bazıları yerel ağızlarda veya başka Türk dillerinde benzer biçimlerle yaşar. Bir bölümünü de tarihî bir roman okurken, eski bir şiiri incelerken veya sözlüğe bakarken öğreniriz.   Bu yazıda dokuz sözcüğü anlamları ve kullanım ayrıntılarıyla ele alıyoruz. Listede farklı dönemlerden örnekler bulunduğu için her kelimeyi geçtiği kaynakla birlikte değerlendiriyoruz. Eski bir sözcüğün anlamını öğrenirken onun hangi metinde, hangi ilişki veya durum için kullanıldığını bilmek önemlidir.  

Eski Türkçe Sözcükleri Okurken Nelere Dikkat Etmeliyiz?

Bir kelimenin eski olması, bütün tarihî metinlerde aynı anlamı taşıdığı sonucunu vermez. Kullanıldığı yüzyıl, bölge ve metnin konusu anlamı etkileyebilir. Şiirde mecazlı biçimde kullanılan bir söz, günlük bir olayı anlatan metinde daha doğrudan bir karşılık taşıyabilir.   Yazılış farklılıkları da karşımıza çıkabilir. Gözgü maddesinde közŋü ve közgü gibi biçimler göreceğiz. Bunları okurken kullanılan alfabenin, metnin dil özelliklerinin ve araştırmacının aktarım yönteminin etkisini hesaba katmak gerekir.   Bu nedenle aşağıdaki açıklamalarda önce sözcüğün temel karşılığını veriyoruz. Ardından anlamı karıştırılabilecek noktaları belirtiyoruz. Örnek durumlar, kelimenin günümüz okuru tarafından anlaşılmasını sağlamak için hazırlanmıştır.   Tarihî metinlerle bugünkü dilimiz arasındaki ilişkiyi daha geniş biçimde incelemek için Eski Türkçe ile günümüz Türkçesinin benzerlikleri hakkındaki yazımıza bakabilirsiniz.  

Buşgan: İçi Sıkıntılı Kimse

Buşgan, içi sıkıntılı kimse anlamıyla açıklanan tarihî bir sözcüktür. Ali Akar, “-GAn Sıfat-Fiil Eki” başlıklı araştırmasında Kaşgarlı Mahmud’un verdiği örneği ele alır. Bu açıklamada Kıpçakların buşgan biçimine karşılık Oğuzların buşak kullandığı belirtilir.   Kelimeyi günümüz Türkçesine aktarırken “içi sıkıntılı” karşılığı anlamı daha açık verir. “Dertli kişi” de yaklaşık bir açıklama olabilir. Ancak bu karşılıktan hareketle sözcüğe belirli bir hastalık veya günümüzde kullanılan psikolojik tanı anlamı yüklenmemelidir.   Buşgan ile buşak örneği, aynı anlam alanındaki sözcüklerin Türk toplulukları arasında farklı biçimler alabildiğini gösterir. Bir kelime listesini hazırlarken bu iki biçimin hangi topluluklarla ilişkilendirildiğini belirtmek, açıklamayı daha anlaşılır kılar.  

Çadan: Eski Metinlerde Akrep

Çadan, Dîvânu Lugâti’t-Türk’te akrep anlamıyla kaydedilen hayvan adlarından biridir. Meryem Hamişoğlu’nun eserdeki hayvan adlarını Özbek Türkçesiyle karşılaştırdığı çalışmada, çadan maddesi akrep karşılığıyla ele alınır. Özbek Türkçesindeki chayon biçimi de aynı incelemede gösterilir.   Eski hayvan adlarını açıklarken bugünkü tür adlarını gelişigüzel yan yana getirmemek gerekir. Akrep ile çıyan farklı canlılardır. Tarihî biçimler arasındaki ilişki ayrıca incelenebilir. Ancak bu yazıdaki çadan maddesinde esas aldığımız karşılık akreptir.   Kelimenin bir görselle birlikte sunulacağı yerde akrep kullanılması bu nedenle daha uygundur. Açıklama ile görselin aynı canlıyı göstermesi, okurun sözcüğü doğru öğrenmesini sağlar.  

Çaşıt: Casus ve Söz Taşıyan Kimse

Çaşıt, casus ve dedikoducu gibi karşılıklarla açıklanır. Nazmi Şen’in Aydın ili ağızlarını Derleme Sözlüğü üzerinden incelediği araştırmada bu iki anlam birlikte verilir. Çalışma, eski çaşut biçiminin iftira ve yanlış suçlama anlamlarıyla bağlantısını da ele alır.   Bu anlamlar arasında ayrım yapmak gerekir. Gizlice bilgi toplayan bir kişi anlatılıyorsa casus karşılığı uygun olabilir. İnsanlar arasında söz taşıyan biri anlatılıyorsa dedikoducu veya laf taşıyan kimse açıklaması öne çıkar. Hangi karşılığın seçileceğini cümlenin bütünü belirler.   Çaşıt sözcüğünü içeren bir metinde önce kişinin ne yaptığına bakmak yararlıdır. Bir haber mi topluyor, başkalarının söylediklerini mi aktarıyor, yoksa bir suçlamada mı bulunuyor? Bu sorular, kelimenin o cümledeki anlamını seçmeyi kolaylaştırır.  

Esrimek: Sarhoş Olmak ve Kendinden Geçmek

Esrimek, tarihî kullanımlarda sarhoş olmak, mest olmak ve kendinden geçmek anlamlarıyla karşılaşabileceğimiz bir fiildir. Emine Atmaca’nın Kaygusuz Abdâl Divanı üzerine yaptığı araştırma, esri- biçimini bu anlam alanında inceler.   Özellikle şiirde kelimenin neyle birlikte kullanıldığına dikkat edilmelidir. İçkiyle ilgili bir anlatımda sarhoşluk anlamı belirginleşebilir. Aşkı veya yoğun bir duyguyu anlatan dizelerde ise kendinden geçme ve mest olma karşılıkları daha uygun olabilir.   Bir şiirde geçen esrimek fiilini açıklarken bütün kullanımları tek bir karşılığa indirmek anlam kaybına yol açabilir. Önce dizenin konusu belirlenmeli, ardından sözcüğün o bağlamdaki karşılığı seçilmelidir.   Örneğin bir karakterin içtiği içecekten sonra davranışlarının değişmesiyle, bir âşığın sevgili karşısındaki duygularının anlatılması farklı okuma gerektirir. Kelimenin anlamını çevresindeki sözcüklerle birlikte düşünmek bu ayrımı görünür kılar.  

Gözgü: Aynanın Tarihî Türkçe Adlarından Biri

Gözgü, ayna anlamına gelir. Serpil Soydan’ın közgü sözcüğü üzerine yaptığı araştırmada közŋü, közgü, gözgü ve güzgü gibi farklı biçimler ele alınır. Sözcüğün Türkçenin çeşitli dönemlerinde ve farklı Türk dillerinde izlenebildiği görülür.   Bu biçimlerin hepsini tek bir yazım gibi düşünmemek gerekir. Bir araştırmada Dîvânu Lugâti’t-Türk’ten verilen biçimle, başka bir eserdeki veya ağızdaki söyleyiş farklı olabilir. Gözgü maddesini okurken temel anlam olan aynayı akılda tutmak, biçimler arasındaki ilişkiyi takip etmeyi kolaylaştırır.   Kelimenin kökeni hakkında farklı açıklamalar vardır. Soydan’ın çalışması, araştırmacıların sözcüğün yapısını aynı biçimde çözümlemediğini gösterir. Bu nedenle tek bir kök ve ek açıklamasını kesin bilgi olarak vermek yerine, gözgünün tarihî ayna adları arasındaki yerini belirtmek daha sağlıklıdır.   Gözgü, anlamı somut bir nesneyle kolayca gösterilebilen örneklerden biridir. Bir kelime kartında sözcüğün yanına ayna görseli koymak yeterlidir. Görseldeki nesnenin tarihi ve yapıldığı malzeme ise ayrıca doğrulanmalıdır.  

İley: Ön, Karşı ve Huzur

İley, tarihî söz varlığı araştırmalarında ön, karşı ve huzur gibi karşılıklarla açıklanır. Fatih Numan Küçükballı ile Muhsin Uygun’un Ferheng-i Şu‘ûrî’deki Çağatay Türkçesi söz varlığı üzerine yaptığı incelemede sözcük ön anlamıyla yer alır. Karşılaştırılan sözlüklerdeki diğer karşılıklar da gösterilir.   Buradaki huzur sözcüğünü “birinin huzuruna çıkmak” ifadesindeki anlamıyla düşünmek gerekir. Bir kişinin önünde veya karşısında bulunma ilişkisini anlatır. Günlük dildeki rahatlık ve iç dinginliği anlamı, bu açıklamanın karşılığı değildir.   İley geçen bir cümleyi okurken kimin veya neyin önünden söz edildiği takip edilmelidir. Böylece kelimenin mekânla veya kişiler arasındaki konumla ilgili kullanımı daha kolay anlaşılır. Sözlüğe bakarken ön, karşı ve huzur karşılıklarının hangi örnek için verildiğini kontrol etmek yararlıdır.  

İsig: Sıcaklıkla İlgili Eski Bir Sözcük

İsig, sıcak ve sıcaklık anlam alanıyla ilişkilidir. Erkan Salan’ın Eski Anadolu Türkçesinde sıcak karşılığında kullanılan biçimleri incelediği araştırmada, eski isig sözcüğü ile sonraki issi ve ıssı biçimleri değerlendirilir.   Bu örnek, tarihî metinlerde ünlülerin ve ünsüzlerin nasıl okunduğunun önemini gösterir. Bir metinde karşılaştığımız biçimi günümüzdeki alışkanlıkla değiştirmek, dönemin dil özelliğini gözden kaçırmamıza neden olabilir.   İsig maddesinin kısa karşılığı sıcak olarak verilebilir. Sözcüğün zaman içindeki gelişimi açıklanacaksa kullanılan kaynağın hangi biçimleri karşılaştırdığı belirtilmelidir. Böylece okur hem temel anlamı öğrenir hem de farklı yazımlarla karşılaştığında bunların neden ayrıca incelendiğini anlar.  

Sayru: Eski Şiirlerde Hasta

Sayru, hasta anlamında kullanılan tarihî bir sözcüktür. Ayşegül Kuşdemir’in Fuzûlî Divanı’ndaki arkaik unsurları incelediği çalışmada sayru maddesi bu karşılıkla açıklanır. Sayrı yazımıyla da karşılaşılabilir.

 

Şiirde sözcüğün geçtiği yerde hastalığın gerçek bir durumu mu, yoksa duygusal bir anlatımı mı karşıladığına bakılmalıdır. Şairin aşk, ayrılık veya kederden söz ettiği bir bölümde hastalık anlatımı mecazlı olabilir. Kelimenin temel karşılığı, dizenin bütün anlamını tek başına açıklamayabilir.

 

Sayruyu günümüz Türkçesine aktarırken önce hasta karşılığını yerleştirebiliriz. Ardından bu karşılığın cümlede anlamlı olup olmadığını kontrol ederiz. Bu basit yöntem, tarihî bir kelimeyi öğrenirken metnin konusunu da takip etmemizi sağlar.

 

Yağı: Düşman

Yağı, düşman anlamında kullanılan eski bir sözcüktür. Eda Durmuş’un eski Türklerde askerî adlandırmaları incelediği araştırmada da bu karşılıkla verilir. Savaş, mücadele ve karşı karşıya gelen topluluklarla ilgili metinlerde sözcüğe rastlanabilir.

 

Yağı biçimini okurken günümüz Türkçesindeki yağ kelimesinin ek almış biçimiyle karıştırmamak gerekir. Yazılışın benzemesi, iki kullanımın aynı anlamı taşıdığını göstermez. Cümlede savaşan taraflardan veya bir tehdide karşı alınan önlemden söz ediliyorsa düşman karşılığı anlamı açıklamaya yardımcı olur.

 

Eski bir metni sözlük yardımıyla okurken yağı sözcüğünü öğrendikten sonra aynı metindeki tekrarlarını işaretlemek yararlıdır. Böylece kelimeyi tek başına ezberlemek yerine farklı cümleler içinde tanımaya başlarız.