Bir dilin başka bir dile kelime vermesi, iki toplum arasındaki ilişkinin en kalıcı izlerinden biridir. Devletler yıkılabilir, sınırlar değişebilir ve ticaret yolları önemini kaybedebilir; ancak insanların birbirinden öğrendiği kelimeler yüzyıllar boyunca yaşamaya devam eder. Rusçada bulunan Türkçe kökenli kelimeler de Türklerle Rusların aynı coğrafyada kurduğu uzun tarihî ilişkinin dildeki izlerini taşır.
Türk toplulukları ile Doğu Slavları arasındaki temas, Rus devletinin ortaya çıkışından önce başlayan uzun bir geçmişe sahiptir. Karadeniz’in kuzeyinden İdil-Ural bölgesine, Kafkasya’dan Sibirya’ya kadar uzanan geniş coğrafyada Hazarlar, Bulgarlar, Peçenekler, Kıpçaklar, Altın Orda toplulukları, Kazan ve Kırım Tatarları ile daha sonraki Türk halkları Slav topluluklarıyla komşuluk kurdu. Ticaret, savaş, diplomasi, göç ve gündelik hayat bu halkların dillerini de birbirine yaklaştırdı.
Bu ilişkiler sonucunda Rusçaya yalnızca askerlik veya devlet yönetimiyle ilgili kelimeler geçmedi. Yiyeceklerden giysilere, hayvan adlarından ticaret terimlerine, ev eşyalarından coğrafi kavramlara kadar hayatın hemen her alanında Türkçe izlere rastlandı. Bazı kelimeler bugün Rusçada o kadar yerleşiktir ki konuşanların büyük bölümü bunların Türkçe kökenli veya Türk dilleri aracılığıyla alınmış olduğunu fark etmez.
2024 yılında yayımlanan ve Rusça etimoloji sözlüklerinin tarandığı bir araştırmada 801 Türkçe kökenli ad ve sıfat sınıflandırılmıştır. Başka sözlük ve araştırmalarda farklı sayılarla karşılaşılması mümkündür. Çünkü bazı çalışmalar yalnızca kökeni kesin biçimde Türkçe olan kelimeleri sayarken bazıları Türk dilleri aracılığıyla Rusçaya ulaşan Arapça, Farsça veya Moğolca kökenli kelimeleri de “Türkizm” başlığı altında değerlendirir.
Buradaki “Türkçe” ifadesini yalnızca bugünkü Türkiye Türkçesi anlamında düşünmemek gerekir. Rusçadaki Türkizmlerin önemli bir bölümü Kıpçakça, Tatarca, Kırım Tatarcası, Kazakça ve diğer Türk dilleri üzerinden geçmiştir. Bazı kelimeler ise Osmanlı Türkçesi aracılığıyla Rusçaya ulaşmıştır. Bu nedenle söz konusu kelimeler, yalnızca Anadolu Türkçesinin değil, geniş Türk dünyasının Rus dili üzerindeki ortak mirasıdır.
Türkçe kelimeler Rusçaya nasıl geçti?
Türkçe kelimelerin Rusçaya geçişi tek bir dönemde veya tek bir Türk devleti aracılığıyla gerçekleşmedi. Bu süreç, yüzyıllar boyunca devam eden farklı temas dönemlerinden meydana geldi. Türk topluluklarının Karadeniz’in kuzeyi, İdil havzası, Kafkasya ve Orta Asya’daki güçlü varlığı, Türk dillerini bölgenin önemli iletişim araçlarından biri hâline getirdi.
Erken dönemlerde Hazarlar, İdil Bulgarları, Peçenekler ve Kıpçaklar ile Doğu Slav toplulukları arasında kurulan ilişkiler ilk kelime alışverişlerinin zeminini hazırladı. Özellikle Kıpçakların geniş bir coğrafyada etkili olması, Kıpçak Türkçesine ait çeşitli kelimelerin Rusçaya ulaşmasını sağladı. Rus kaynaklarında Kıpçaklar için kullanılan “Polovets” adı farklı olsa da Rus knezlikleri ile Kıpçak boyları arasında yalnızca savaş değil, ittifak, evlilik ve ticaret ilişkileri de bulunuyordu.
Altın Orda döneminde bu etkileşim daha kurumsal bir nitelik kazandı. Vergi, posta, ticaret, yönetim ve diplomasi alanlarında kullanılan bazı terimler Rusçanın söz varlığına yerleşti. Altın Orda’nın parçalanmasından sonra ortaya çıkan Kazan, Kırım, Astrahan ve Sibir hanlıkları döneminde de dil ilişkileri devam etti. Rus devletinin doğuya ve güneye doğru genişlemesi, Türk halklarıyla teması sona erdirmedi; aksine aynı devlet sınırları içinde daha yoğun hâle getirdi.
Osmanlı Devleti ile Rusya arasındaki ilişkiler de bu dil alışverişinin başka bir yönünü oluşturdu. İki devlet zaman zaman savaşmış olsa da Karadeniz ticareti, diplomatik temaslar ve sınır bölgelerindeki insan hareketliliği kesintisiz biçimde sürdü. Osmanlı Türkçesinde kullanılan bazı kelimeler doğrudan veya Balkan ve Avrupa dilleri üzerinden Rusçaya geçti.
Türkçeden Rusçaya geçen kelimelerin büyük bölümünün gündelik hayatla ilgili olması dikkat çekicidir. Bunun sebebi, dil temasının yalnızca hükümdarlar ve ordular arasında yaşanmamasıdır. Pazarda alışveriş yapan tüccarlar, bozkırda hayvancılık yapan topluluklar, sınır bölgelerinde yaşayan aileler ve farklı şehirlerde çalışan zanaatkârlar da birbirlerinin kelimelerini öğrendi. Böylece Türkçe kelimeler Rusçanın yalnızca tarihî metinlerinde değil, günlük konuşma dilinde de kendilerine yer buldu.
Rusçaya geçen en bilinen Türkçe kelimeler
Rusçada yaşayan Türkçe kökenli kelimeler, Türk topluluklarının bölgedeki tarihî etkisini farklı alanlarda göstermektedir. Bununla birlikte her kelimenin Rusçaya hangi Türk dili üzerinden geçtiğini kesin olarak belirlemek kolay değildir. Aşağıdaki örnekler, Rusça etimoloji çalışmalarında yaygın biçimde Türk dilleriyle ilişkilendirilen kelimeler arasından seçilmiştir.
Para, ticaret ve devlet hayatıyla ilgili kelimeler
Деньги – Dengi: Rusçada “para” anlamına gelen dengi kelimesi, Türk dillerindeki teñge, tenge sözüyle ilişkilendirilir. Bugün Kazakistan’ın para biriminin “tenge” adını taşıması da aynı tarihî kelime ailesinin devamıdır. Kelimenin Rusçanın en temel günlük sözcüklerinden biri hâline gelmesi, Türk-Rus ekonomik ilişkilerinin dilde bıraktığı güçlü izlerden biridir.
Товар – Tovar: “Mal, ticari ürün” anlamındaki tovar, Türk dilleriyle ilişkilendirilen eski kelimelerden biridir. Kelime Rusçada yalnızca günlük kullanımda kalmamış; “ürün”, “ticaret” ve “mal dolaşımı” gibi kavramların merkezinde yer alan çeşitli sözcüklerin oluşmasına da kaynaklık etmiştir.
Казна – Kazna: Rusçada “devlet hazinesi” anlamında kullanılan kazna, köken bakımından Arapçadaki hazine sözüne dayanmakla birlikte Rusçaya Türk dilleri aracılığıyla ulaşmıştır. Bu örnek, bir kelimenin ilk kökeni ile başka bir dile geçmesini sağlayan aracı dilin farklı olabileceğini gösterir.
Таможня – Tamojnya: Rusçada “gümrük” anlamına gelen bu kelime, Türk ve Moğol devlet geleneğinde kullanılan tamga sözüyle bağlantılıdır. Tamga; işaret, mühür ve bir malın vergisinin ödendiğini gösteren damga anlamlarında kullanılmıştır. Kelimenin Rusçada devlet kurumunun adına dönüşmesi, bozkır devlet geleneğinin Rus idari söz varlığındaki dikkat çekici izlerinden biridir.
Ярлык – Yarlık: Bugün Rusçada “etiket” anlamında kullanılan yarlık, tarihî Türk ve Moğol devletlerinde hükümdar buyruğu veya resmî belge anlamına geliyordu. Kelimenin anlamı zaman içinde değişmiş olsa da Rusçada yaşamaya devam etmiştir.
Giyim ve gündelik eşyalarla ilgili kelimeler
Башмак – Başmak: Ayakkabı anlamında kullanılan başmak, birçok Türk dilinde görülen eski bir kelimedir. Rusçaya başmak biçimine yakın şekilde geçen sözcük, günümüzde daha çok belirli ayakkabı türleri veya geleneksel kullanımlar için karşımıza çıkar.
Башлык – Başlık: Türkçedeki “baş” kökünden türeyen başlık, Rusçada da özellikle başı ve boynu örten geleneksel bir giysi için kullanılmıştır. Kelime, Kafkasya ve bozkır giyim kültürünün Rusya’daki etkisini yansıtır.
Колпак – Kolpak: Türk dünyasının farklı bölgelerinde kalpak veya kolpak biçimleriyle yaşayan kelime, Rusçaya da geçmiştir. Başlık ve şapka türlerini ifade eden bu sözcük, bugün Kırgız kültürünün en tanınmış unsurlarından biri olan ak kalpakta yaşamayı sürdürmektedir.
Сундук – Sunduk: Rusçada sandık anlamına gelen sunduk, Türk dilleri aracılığıyla yerleşmiş kelimelerden biridir. Türkçedeki “sandık” ile Rusçadaki sunduk arasındaki benzerlik kolaylıkla fark edilebilir.
Карандаш – Karandaş: Rusçada “kurşun kalem” anlamına gelen karandaş, genellikle Türk dillerindeki “kara” ve “taş” kelimelerinin birleşimiyle açıklanır. Ancak kelimenin ayrıntılı kökeni hakkında farklı değerlendirmeler bulunduğundan bunu kesinliği tartışmasız bir örnek gibi sunmak doğru değildir. Buna rağmen sözcük, Türkçe-Rusça kelime ilişkileri içinde en çok dikkat çeken örneklerden biridir.
Yiyecek ve içecek adları
Изюм – İzyum: Rusçada kuru üzüm anlamına gelen izyum, Türkçedeki “üzüm” kelimesiyle aynı kökten gelir. Kelimenin ses yapısı Rusçaya uyarlanmış olsa da iki biçim arasındaki yakınlık hâlâ açıkça görülebilir.
Кумыс – Kumıs: Kısrak sütünden yapılan geleneksel içeceğin adı olan kımız, Rusçaya kumıs biçiminde geçmiştir. Kımızın Rusçada kendi Türkçe adıyla tanınması, bozkır hayatına ait bir kültür unsurunun adıyla birlikte başka bir dile taşındığını gösterir.
Шашлык – Şaşlık: Rus mutfağının ve açık hava sofralarının yaygın yiyeceklerinden biri hâline gelen şaşlık, Kırım Tatarcası başta olmak üzere Türk dilleriyle ilişkilendirilir. Kelimenin kökeninde şişe geçirilerek pişirilen et anlamı bulunur.
Йогурт – Yogurt: Türkçenin dünya dillerine verdiği en tanınmış kelimelerden biri “yoğurt”tur. Rusçadaki yogurt biçimi de aynı kelimeye dayanır. Kelimenin bazı dillere doğrudan Türkçeden, bazılarına ise Avrupa dilleri üzerinden geçtiği kabul edilir.
Айва – Ayva: Rusçada da ayva biçimine oldukça yakın kullanılan meyve adı, Türk dilleri üzerinden yayılan kelimeler arasında gösterilir. Benzer biçimleri Balkanlar, Kafkasya ve Doğu Avrupa’daki farklı dillerde de görmek mümkündür.
Арбуз – Arbuz: Rusçada “karpuz” anlamına gelen arbuz, tarihî yayılma sürecinde Türk dillerinin aracılık ettiği kelimelerden biridir. Kelimenin daha eski kökeni Farsçayla ilişkilendirilse de Rusçaya ulaşmasında Türkçe konuşan toplulukların rolü bulunduğu kabul edilir.
Askerlik, yönetim ve bozkır kültürüne ait kelimeler
Орда – Orda: Türkçedeki ordu ve tarihî orda biçimleri, hükümdarın bulunduğu merkez, karargâh veya askerî topluluk anlamları taşımıştır. Rusçadaki orda kelimesi özellikle Altın Orda gibi tarihî devlet adlarında yaşamaktadır.
Хан – Han: Türk ve bozkır devlet geleneğinin en tanınmış hükümdarlık unvanlarından biri olan “han”, Rusçaya da aynı anlam alanıyla geçmiştir. Rus tarih yazımında Türk devletleri ve hanlıkları anlatılırken bu kelime kullanılmaya devam eder.
Казак – Kazak: Türkçedeki tarihî kazak kelimesi “bağımsız, hür dolaşan veya bağlı bulunduğu topluluktan ayrılan kişi” anlamlarıyla ilişkilendirilir. Aynı kelime hem Kazak Türklerinin adında hem de Rusya ve Ukrayna tarihindeki Kazak topluluklarını ifade eden kullanımda karşımıza çıkar.
Богатырь – Bogatır: Rus destanlarında kahraman savaşçıları ifade eden bogatır kelimesi, Türk dillerindeki bahadır, batır biçimleriyle bağlantılıdır. Sözcüğün daha eski kökeni konusunda farklı görüşler bulunsa da Rusçaya bozkır dilleri aracılığıyla girdiği kabul edilir. Rus destan kahramanlarının adlandırılmasında kullanılan bu kelime, Türk bozkır kültürünün Rus anlatı geleneğindeki dikkat çekici izlerinden biridir.
Rusçaya geçen kelimeler Türk kültürünün hangi yönlerini gösteriyor?
Bir dilde hangi alanlara ait yabancı kelimelerin bulunduğu, o dili konuşan toplumun başka halklardan neler öğrendiği veya hangi alanlarda yakın ilişki kurduğu hakkında ipuçları verir. Rusçadaki Türkçe kökenli kelimelerin dağılımı da Türklerin yalnızca askerî ve siyasi bir güç olarak değil, ticaret yapan, şehirler kuran, hayvancılıkla uğraşan, zanaat üreten ve kendine özgü bir gündelik hayat meydana getiren topluluklar olarak bölgeyi etkilediğini gösterir.
Para, hazine, mal, gümrük ve resmî belgeyle ilgili kelimeler Türk devletleriyle kurulan ekonomik ve idari ilişkilerin izlerini taşır. Giysi ve eşya adları, bozkır hayatında geliştirilen ürünlerin başka toplumlar tarafından da benimsendiğini gösterir. Kımız, yoğurt ve şaşlık gibi yiyecek ve içecek adları ise kültürel etkinin sofraya kadar ulaştığını ortaya koyar.
Bu kelimelerin önemli bir kısmı Rusçaya girdikten sonra Rusçanın ses ve ek sistemine uyarlanmıştır. Bazılarının söylenişi değişmiş, bazıları yeni anlamlar kazanmış ve bazı kelimelerden Rusça eklerle yeni sözcükler türetilmiştir. Bu durum, kelimelerin geçici birer alıntı olarak kalmadığını; Rusçanın doğal söz varlığının bir parçası hâline geldiğini gösterir.
Rusçadaki Türkçe kelimeler, tek yönlü bir üstünlük iddiasından çok daha anlamlı bir tarihî gerçeğe işaret eder: Türk halkları, Avrasya’nın siyasi ve kültürel şekillenmesinde kurucu topluluklardan biri olmuştur. Yüzyıllar boyunca aynı coğrafyayı paylaşan toplumlar birbirlerini etkilemiş; Türk dilleri de Rusçanın gelişiminde kalıcı izler bırakmıştır.
Bu mirası değerlendirirken her benzer kelimeyi Türkçe ilan etmek veya tartışmalı kökenleri kesin gerçekler gibi sunmak doğru değildir. Diller arasında tesadüfi ses benzerlikleri bulunabilir. Ayrıca bir kelime Türk dilleri aracılığıyla Rusçaya geçmiş olsa bile ilk kökeni Arapça, Farsça, Moğolca veya başka bir dile dayanabilir. Bilimsel açıdan önemli olan; kelimenin ilk defa hangi dilde ortaya çıktığı, Rusçaya hangi dil üzerinden ulaştığı ve tarihî kaynaklarda ne zaman görülmeye başladığıdır.
Türkçe yalnızca kelime veren değil, geniş bir kültür taşıyan dildi
Rusçadaki Türkizmler, Türk dillerinin yüzyıllar boyunca Avrasya’da ne kadar geniş bir kullanım alanına sahip olduğunu gösterir. Kıpçak bozkırlarından Kırım’a, İdil boylarından Kafkasya’ya ve Sibirya’ya kadar uzanan bölgelerde Türkçe konuşan topluluklar ticaretin, diplomasinin ve gündelik iletişimin önemli aktörleriydi.
Bu nedenle Rusçaya geçen Türkçe kelimeleri yalnızca bir sözlük listesi olarak görmek eksik kalır. Her kelimenin arkasında bir ticaret yolu, bir devlet geleneği, bir kültürel karşılaşma veya birlikte yaşama tecrübesi bulunur. “Dengi” para alışverişini, “tamojnya” devlet ve vergi düzenini, “başlık” giyim kültürünü, “kımız” bozkır sofrasını, “bogatır” ise kahramanlık anlayışını günümüze taşıyan dil hatıralarıdır.
Türk dünyasının Rus dili üzerindeki etkisi, Türk tarihinin yalnızca bugünkü siyasi sınırlar içinde değerlendirilemeyeceğini de hatırlatır. Türkçenin izleri Balkanlardan Doğu Avrupa’ya, Kafkasya’dan Sibirya’ya kadar uzanan geniş bir coğrafyada karşımıza çıkar. Rusçada yaşamaya devam eden bu kelimeler, Türk halklarının Avrasya’nın kültürel hafızasına bıraktığı kalıcı mirasın parçalarıdır.
Sık Sorulan Sorular
Rusçada kaç Türkçe kelime vardır?
Kesin sayı, araştırmada kullanılan ölçüte göre değişmektedir. 2024 tarihli bir çalışmada Rusça etimolojik ve açıklamalı sözlükler taranarak 801 Türkçe kökenli ad ve sıfat belirlenmiştir. Daha geniş kapsamlı sözlüklerde sayı daha yüksek olabilir; ancak bunların bir bölümünün kökeni tartışmalıdır.
Rusçaya geçen kelimelerin hepsi Türkiye Türkçesinden mi alınmıştır?
Hayır. Kelimelerin önemli bir bölümü Kıpçakça, Tatarca, Kırım Tatarcası, Kazakça ve diğer Türk dilleri üzerinden Rusçaya geçmiştir. Osmanlı Türkçesi aracılığıyla geçen kelimeler de bulunmaktadır. Bu nedenle söz konusu kelimeler geniş Türk dünyasının ortak dil mirası olarak değerlendirilmelidir.
Rusçadaki “dengi” kelimesi Türkçe midir?
Rusçada para anlamına gelen dengi kelimesi, Türk dillerindeki teñge veya tenge sözüyle ilişkilendirilir. Kazakistan’ın para biriminin bugün “tenge” olarak adlandırılması da aynı tarihî kelime ailesinin yaşadığını gösterir.
Karandaş kelimesi gerçekten “kara taş”tan mı gelir?
Rusçada kurşun kalem anlamına gelen karandaş kelimesi çoğunlukla Türkçedeki “kara” ve “taş” sözleriyle açıklanır. Bununla birlikte kelimenin oluşumu ve Rusçaya geçiş yolu hakkında farklı görüşler bulunduğu için bu açıklama tartışmasız bir gerçek olarak sunulmamalıdır.
Rusçadaki yoğurt kelimesi Türkçe mi?
Evet. Yoğurt, Türkçenin dünya dillerine verdiği en tanınmış kelimelerden biridir. Rusçadaki yogurt biçimi de Türkçe “yoğurt” kelimesine dayanır; ancak kelime Rusçaya bir Avrupa dili aracılığıyla ulaşmış olabilir.
Türkçe Rusçayı ne kadar etkilemiştir?
Türk dilleri Rusçayı özellikle ticaret, devlet yönetimi, askerlik, giyim, yiyecek, hayvancılık ve bozkır hayatıyla ilgili kelimelerde etkilemiştir. Bu etki, Türklerle Rusların yüzyıllar boyunca aynı Avrasya coğrafyasında kurduğu siyasi, ekonomik ve kültürel ilişkilerin sonucudur.
Türkizm ne demektir?
Türkizm, başka bir dile Türkçeden veya diğer Türk dillerinden geçen kelime ve dil unsurlarına verilen genel addır. Bazı araştırmalarda Türk dillerinin aracılığıyla aktarılan farklı kökenli kelimeler de bu kapsamda incelenmektedir.
Kaynakça
Renata Aktaş, “Türk-Rus Dil İlişkilerinin Mirası: Rusçada Türkizmler”, Dil Araştırmaları, 2024.
Cemile Pelekani, “Turkish Loanwords in Russian Language”, Tehlikedeki Diller Dergisi.
