Sabah pantolonumuzu giyip asansöre biniyor, otobüste biletimizi gösteriyor, gün içinde bir randevuya yetişiyoruz. Bu cümledeki bazı kelimeler o kadar tanıdık ki başka bir dilden geldiklerini düşünmüyoruz bile. Oysa pantolon, asansör, otobüs, bilet ve randevu Türkçeye Fransızcadan geçen kelimeler arasında yer alıyor.
Bir kelimenin Fransızca kökenli olması, bugün Türkçe konuşurken onu yabancı bir kelime gibi kullandığımız anlamına gelmez. Bu sözler Türkçenin sesine ve yazımına uyum sağlamış, ekler almış ve gündelik hayatın parçası olmuştur. “Biletimi aldım”, “asansöre bindik” veya “randevumu erteledim” derken kelimeleri Türkçenin kurallarıyla kullanırız.
Peki Fransızca kelimeler Türkçeye nasıl girdi? Hangileri günlük hayatımızda yaşamaya devam ediyor? Bazılarının Fransızcadaki yazılışıyla Türkçedeki biçimi neden farklı? Kelimelerin izini sürünce yalnızca dilimize değil, ulaşımın, şehir yaşamının, eğitimin ve sanatın geçirdiği değişimlere de bakmış oluruz.
Fransızca Kelimeler Türkçede Neden Bu Kadar Yaygın?
Osmanlı Devleti’nde özellikle 19. yüzyılda Avrupa ile kurulan siyasi, ticari, bilimsel ve kültürel ilişkiler yoğunlaştı. Tanzimat döneminde yeni kurumlar, eğitim alanındaki değişimler, çeviri eserler ve şehir hayatındaki yenilikler, Batı dillerinden gelen pek çok kavramın tanınmasını sağladı. Bu dönemde Fransızca önemli bir başvuru diliydi. Türk Dil Kurumu yayınlarında da Tanzimat sonrasında Fransızcadan kelime ve terim alınmasının belirginleştiği anlatılır.
Yeni bir araç, meslek veya uygulama yaygınlaştığında onun adı da insanların konuşmasına katılabilir. Otobüs, garaj ve şoför gibi kelimelerin ulaşım çevresinde bir araya gelmesi tesadüf değildir. Asansör ve apartman gibi kelimeler de değişen şehir yaşamını hatırlatır. Fransızca etkisi yalnızca belirli bir alanda görülmez. Giyimden eğitime, yemekten sanata kadar uzanır.
Bu kelimelerin hepsi aynı yıl veya aynı yoldan Türkçeye girmedi. Bazıları yazılı metinler ve çevirilerle, bazıları meslek yaşamıyla, bazıları da günlük konuşmayla yayıldı. Bir kelimenin sözlükte Fransızca kökenli olarak gösterilmesi de onun daha eski tarihinin mutlaka Fransa’da başladığı anlamına gelmez. Fransızca, kelimenin Türkçeye geçtiği dil olabilir. Örneğin başka bir dilde doğmuş bir söz, Fransızcada kullanıldıktan sonra Türkçeye ulaşmış olabilir.
Bir Gün İçinde Kullandığımız Fransızca Kökenli Kelimeler
Güne hazırlanırken “pantolonumu giydim”, “ceketimi aldım” veya “parfüm sürdüm” diyebiliriz. Pantolon Fransızca pantalon, ceket jaquette, parfüm ise parfum kelimeleriyle ilişkilidir. Türkçede bu kelimeleri kendi yazımımızla kullanırız. “Pantolonlar”, “ceketim” ve “parfümünü” gibi biçimler, kelimelerin Türkçe cümlelerin içinde nasıl yerleştiğini gösterir.
Evden çıktığımızda bir başka kelime grubuyla karşılaşırız. Asansör, Fransızca ascenseur kelimesinden gelir. Şoförün kaynağı chauffeur, otobüsün kaynağı autobus, garajın kaynağı garage kelimesidir. Yolculuk sırasında kullandığımız bilet Fransızca billet, bagaj bagage, valiz de valise biçimiyle ilişkilidir. Türkçedeki söyleniş ve yazılışları, Fransızca biçimlerinin bire bir kopyası değildir.
Bir arkadaşımıza “Saat üçte randevum var” dediğimizde rendez-vous kelimesinden Türkçeye geçen randevuyu kullanırız. Bir hizmete “abone oldum” derken Fransızca abonné ile ilişkili başka bir kelime söyleriz. Telefon ve televizyon gibi kelimeler de Türkçe konuşan herkesin tanıdığı, Fransızca üzerinden dilimizde yerleşmiş örneklerdir.
Bu listeyi ilginç kılan yalnızca kelime sayısı değildir. Sözcüklerin bir araya gelince küçük bir günlük hayat hikâyesi kurmasıdır: Apartmandan asansörle inen biri, biletini alıp otobüse biner, bagajını yerleştirir ve randevusuna yetişir. Bu hikâyeyi Türkçe anlatırken farklı dönemlerde farklı dillerden alınmış kelimeleri hiç zorlanmadan yan yana getiririz.
Giyim, Bakım ve Moda Dünyasındaki Kelimeler
Giyim ve kişisel bakım alanında Fransızca etkisini fark etmek daha kolaydır. Pantolon, ceket ve kravat gibi giysi adları uzun zamandır günlük dilimizdedir. Kuaför, makyaj ve parfüm de sık duyduğumuz kelimelerdir. Kuaför Fransızca coiffeur, makyaj maquillage, kravat ise cravate biçimiyle ilişkilidir.
Bir kelimeyi alırken çoğu zaman onu olduğu gibi bırakmayız. Fransızcadaki yazılış Türkçenin sesleriyle yeniden karşılanır. Coiffeur sözü kuaför, maquillage sözü makyaj olur. “Kuaföre gideceğim” veya “makyajını sildi” gibi cümlelerde bu kelimeler Türkçe eklerle birlikte kullanılır. Artık Türkçedeki yerleşik yazılışlarıyla sözlüğümüzde bulunurlar.
Kelimelerin hayatımızda kalması, anlattıkları şeylerin yaşamımızda yer bulmasıyla da ilgilidir. Bazı giysi ve bakım adları bir dönem yeni bir ürünle birlikte tanınmış, ardından sıradan konuşmanın parçası olmuştur. Bugün bir mağazada “ceket” veya “kravat” dediğimizde kelimenin geçmişini düşünmeyiz. Ancak kökenine baktığımızda dil ile toplumsal yaşamın birlikte değiştiğini görürüz.
Yolculukta Fransızca Kökenli Hangi Kelimeleri Söylüyoruz?
Bir yolculuğu anlatırken bilet, valiz, bagaj, garaj, şoför ve otobüs gibi kelimeleri peş peşe kullanabiliriz. Her birinin ayrı bir görevi vardır. Bilet yolculuk hakkını gösterir, valiz eşyalarımızı taşır, bagaj yolcu yükünü veya araçtaki yük bölümünü anlatabilir. Garaj taşıtlarla ilgili bir mekândır, şoför ise aracı kullanan kişidir.
Bagaj kelimesi bu grubun iyi bir örneğidir. Fransızca bagage biçiminden gelen söz, Türkçede yolcu yükü anlamında kullanılır. “Bagajımı teslim ettim” dediğimizde eşyamızı, “Bagajı açar mısın?” dediğimizde otomobilin eşya konulan bölümünü kastedebiliriz. Kelime Türkçede günlük kullanımla birlikte birden fazla anlam kazanmıştır.
Şoför sözcüğünde ise ilk bakışta yazılış farkı dikkat çeker. Fransızcadaki chauffeur biçimini Türkçe konuşurken kullanmayız. Onun yerine söylemesi ve yazması Türkçeye yerleşmiş şoför biçimini kullanırız. “Şoförlük”, “şoförümüz” ve “şoföre” gibi örnekler, kelimenin Türkçenin kelime yapısına katıldığını gösterir.
Şehir hayatında kullandığımız bazı sözcükler de bu yolculuğa eşlik eder. Balkon Fransızca balcon, apartman appartement, asansör ascenseur biçimiyle ilişkilidir. Bugün bu kelimeleri bir konut ilanında, günlük bir sohbette veya yol tarifinde görebiliriz. Bir zamanlar yeni yaşam biçimleriyle birlikte tanınan adlar, kuşaklar boyunca kullanılarak sıradanlaşmıştır.
Yemek ve Sosyal Hayatta Fransızcadan Gelen Kelimeler
Bir restorana gidip menüye bakmak, garsondan bir şey istemek veya açık büfeden yemek almak da Fransızca kökenli kelimelerle kurduğumuz tanıdık bir sahnedir. Restoran restaurant, menü menu, garson garçon, büfe buffet biçiminden Türkçeye geçmiştir. Kelimelerin Türkçedeki anlamları ve kullanımları, geldikleri dildeki bütün anlamlarıyla aynı olmak zorunda değildir.
Örneğin Türkçede garson dendiğinde bir lokanta veya benzeri yerde müşterilere hizmet veren kişiyi düşünürüz. Fransızca garçon kelimesinin kullanım alanı daha geniştir. Bir kelime başka bir dile geçtiğinde, o dilde belirli bir anlamıyla yerleşebilir. Bu yüzden köken sözlüğündeki yabancı biçime bakmak kadar kelimenin bugünkü Türkçe anlamına da bakmak gerekir.
Türkçenin güçlü yanı, aynı konu için farklı kökenlerden gelen kelimeleri kullanabilmesidir. Restoran ile lokanta günlük dilde yan yana yaşar. Kimi zaman “yemek listesi”, kimi zaman “menü” deriz. Sözcüklerin kullanım sıklığı ve çağrışımı bağlama göre değişir. Kelime kökenlerini öğrenmek, hangi sözü nerede kullanacağımızı daha bilinçli seçmemize yardımcı olur.
Fransızca Kelimeler Türkçede Nasıl Değişti?
Fransızca kökenli kelimelere baktığımızda ilk değişiklik çoğu zaman yazılışta görülür. Chauffeur şoför, ascenseur asansör, maquillage makyaj, rendez-vous randevu olur. Türkçeye geçen kelime, Fransızca harf dizisini korumak zorunda değildir. Dilimizde kullanılan biçim zamanla yerleşir ve sözlüklerde bu biçimiyle yer alır.
İkinci değişiklik kelimenin Türkçe eklerle kullanılmasında görülür. Randevuya gitmek, biletsiz kalmak, kuaförlük yapmak, bagajları taşımak, makyajlı görünmek gibi ifadeler kurarız. Kökenleri Fransızca olsa da bu kelimelerle yeni sözler ve cümleler oluştururken Türkçenin kurallarını izleriz.
Üçüncü değişiklik anlamda ortaya çıkabilir. Bir kelimenin Fransızcadaki bütün anlamları Türkçeye geçmeyebilir. Türkçede kazandığı anlam da zaman içinde genişleyebilir. Bagajın hem yolcu yükü hem otomobilin yük bölümü için kullanılması buna örnektir. Bu nedenle yabancı dildeki karşılığa bakarak Türkçedeki her kullanımı açıklamaya çalışmak doğru sonuç vermeyebilir.
Fransızca Kökenli Her Kelimenin Daha Eski Kökeni Fransızca mı?
Bir sözlükte kelimenin karşısında “Fransızca” yazması genellikle Türkçeye geçtiği dili gösterir. Kelimenin daha eski geçmişi başka dillere uzanabilir. Diller birbirinden kelime alır, aldıkları kelimeleri değiştirir ve bazen başka dillere aktarır. Bu yüzden “Türkçeye Fransızcadan geçmiş” ifadesiyle “ilk kez Fransızcada ortaya çıkmış” ifadesi aynı şey değildir.
Bu ayrım özellikle bilim, sanat ve teknoloji kelimelerinde önemlidir. Bir terim farklı ülkelerde kullanıldıktan sonra Türkçeye Fransızca kaynaklı bir metin üzerinden girmiş olabilir. Bir başka kelime ise doğrudan gündelik konuşmada yayılmış olabilir. Kelimenin yolculuğunu anlamak için Türkçedeki ilk kullanımına, anlamına ve sözlüklerin verdiği köken bilgisine birlikte bakılır.
Bu Kelimeler Türkçenin Bir Parçası mı?
Evet. Bir kelimenin kökeni ile bugün ait olduğu dildeki yeri farklı konulardır. Pantolon, bilet veya şoför Türkçe konuşan insanların bildiği, yazdığı ve Türkçe cümlelerde kullandığı kelimelerdir. Köken bilgisi, bu kullanımı ortadan kaldırmaz. Aksine kelimenin dilimize hangi ilişkiler ve ihtiyaçlar sonucunda geldiğini anlamamızı sağlar.
Türkçe tarih boyunca başka dillerden kelimeler aldığı gibi başka dillere de kelimeler vermiştir. Fransızca kökenli sözlerin varlığı, dilin zaman içinde insanlarla birlikte değiştiğini gösterir. Bugün çok tanıdık gelen bir kelimenin eski yazılışını öğrenmek, gündelik bir cümlenin arkasındaki kültürel geçmişi görünür kılar.
Sık Sorulan Sorular
Türkçede en sık kullandığımız Fransızca kökenli kelimeler hangileri?
Pantolon, ceket, şoför, asansör, otobüs, bilet, bagaj, valiz, randevu, kuaför ve makyaj günlük hayattan örneklerdir.
Şoför kelimesi Fransızca mı?
Evet. Türkçedeki şoför, Fransızca chauffeur kelimesinden gelmiştir. Dilimizde yerleşik yazılışı şofördür.
Fransızca kökenli kelimeleri kullanmak Türkçe konuşmadığımız anlamına mı gelir?
Hayır. Türkçeye yerleşmiş kelimeleri Türkçenin ses, yazım ve cümle kurallarıyla kullanırız. Bir kelimenin kökeni, bugün hangi dilin söz varlığında bulunduğundan ayrı değerlendirilir.
Bir kelimenin kökenini nereden öğrenebilirim?
Türk Dil Kurumunun Güncel Türkçe Sözlük’ündeki madde başına bakabilirsin. Daha ayrıntılı tarihî kullanım için TDK’nin Türkçede Batı Kökenli Kelimeler Sözlüğü de yararlı bir kaynaktır.
Kaynakça
Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük. Yazıda geçen kelimelerin Türkçedeki anlamları, yazılışları ve köken bilgileri.
Türk Dil Kurumu, Türkçede Batı Kökenli Kelimeler Sözlüğü. Batı dillerinden Türkçeye geçen kelimelere ilişkin sözlük çalışması.
Türk Dil Kurumu, Türk Dili Üzerine Araştırmalar III. Tanzimat sonrası Batı dilleriyle temas ve Fransızcadan alınan kelimelere ilişkin değerlendirmeler.
Türk Dil Kurumu, “Dilimize Girmiş veya Girmekte Olan Yabancı Kelimelerin Türkçeleşmesi”.
