İngilizcede yogurt yazısını gördüğümüzde Türkçedeki yoğurdu hemen tanırız. Pastrami ile pastırma veya shawarma ile çevirme arasındaki ilişki ise daha az belirgindir. Bazı kelimeler biçimlerini büyük ölçüde korurken bazıları farklı dillerde kullanıldıkça değişmiştir. Bu yüzden Türkçeden İngilizceye geçen kelimeleri incelerken yazılışın yanında geçiş yoluna da bakmak gerekir.
Bu yazıda yemek adlarından bir konut türüne, tarihî eşya adlarından gündelik bir söze kadar sekiz örneği ele alacağız. Her kelimede aynı soru önemlidir: İngilizce bu sözcüğü hangi dilden almış, sözcüğün daha eski geçmişi nereye uzanmış? Sözlüklerin köken açıklamaları, bu iki sorunun cevabını birlikte değerlendirmemizi sağlar.
Türkçe Kökenli Olmak ile Türkçeden Aktarılmak
Bir kelimenin kökeniyle İngilizceye ulaşırken geçtiği diller aynı bilgiyi anlatmaz. İngilizce bir sözcüğü başka bir Avrupa dilinden almış olabilir. O sözcüğün geçmişi ise Türkçeye uzanabilir. Pastrami gibi örneklerde aracı diller, bugünkü biçimi anlamak açısından önemlidir.
Bir başka durumda Türkçe, daha önce başka bir dilden aldığı kelimenin aktarılmasında rol oynar. Köşk ve kiosk ilişkisi bu gruptadır. İngilizce kelimenin geçmişinde Türkçe köşk bulunur. Ancak köşk sözcüğünün daha eski kaynağı Farsçadır.
Dolayısıyla bir liste hazırlanırken bütün kelimeleri aynı açıklamanın altına koymak yeterli olmaz. Kaynak dil, aracı dil ve bugünkü kullanım ayrı ayrı belirtilirse sözcüğün geçmişi daha anlaşılır hale gelir. Buradaki örnekler bu ayrım gözetilerek seçilmiştir.
Yoğurt → Yogurt / Yoghurt
Yogurt, Türkçeyle bağlantısı kolayca fark edilen örneklerden biridir. The American Heritage Dictionary, İngilizce kelimeyi Türkçe yoğurda bağlar ve daha eski biçim olarak Eski Türkçe yoğrut sözcüğünü verir. Sözlükte yoghurt yazımı da yer alır.
Türkçedeki ğ harfi İngilizce yazımda bulunmaz. Sözcük, İngilizcenin yazı ve söyleyiş düzeni içinde kullanılır. Buna rağmen iki biçim arasındaki yakınlık belirgindir. Türkçe konuşan biri, bir ambalajda veya yemek tarifinde yogurt kelimesini gördüğünde karşılığını kolayca anlayabilir.
Bir kelimenin başka dile geçmesi, bütün kullanım alışkanlıklarının da aynı kalacağı anlamına gelmez. Yogurt sözcüğü İngilizce bir tamlamanın içinde yer alabilir ve farklı ürünleri tanımlamak için kullanılabilir. Etimoloji, sözcüğün geçmişini açıklar. Ürünün içeriği ise ayrıca değerlendirilir.
Dolma → Dolma
Dolma, İngilizcede de kullanılan bir yemek adıdır. Dictionary.com, kelimenin Türkçeyle ve dolmak fiiliyle bağlantısını açıklar. İç malzemeyle hazırlanan yiyeceğin adı, yapılış özelliğiyle ilişkilidir. Sözcük İngilizce yazımda da tanınabilir biçimini korur.
İngilizcedeki açıklamalarda dolma, doldurulmuş sebzelerin yanında iç harcın yaprakla sarıldığı yemekleri de kapsayabilir. Türkçedeki günlük kullanım ayrımları, başka dilde aynı sınırlarla korunmayabilir. Bu nedenle bir menüde dolma yazması, önümüze tam olarak hangi çeşidin geleceğini tek başına açıklamaz.
Kelimenin Türkçeyle ilişkisi, benzer yemeklerin bütün tarihini çözmez. Etimoloji çalışması kullanılan adı izler. Yemeğin hazırlanışı, bölgesel çeşitleri ve topluluklar arasındaki paylaşımı ise mutfak tarihinin ayrıca araştırdığı konulardır.
Pastırma ile Pastrami Arasındaki Bağ
Pastrami, İngilizce biçimine bakıldığında Türkçeyle ilişkisi hemen anlaşılmayabilecek bir kelimedir. The American Heritage Dictionary, sözcüğün geçmişini Yidişçe pastrame ve Romence pastramă üzerinden Osmanlı Türkçesindeki basdırma biçimine bağlar. Bunun bugünkü Türkçedeki karşılığı pastırmadır.
Sözlük, adın bastırmak fiiliyle bağlantısını da açıklar. Etin hazırlanması sırasında uygulanan bastırma işlemi, kelimenin oluşumunda rol oynar. Böylece bir yiyecek adıyla onu hazırlarken yapılan işlem arasındaki ilişki görülebilir.
Kelimenin izlediği yol kısaca Osmanlı Türkçesi, Romence, Yidişçe ve İngilizce şeklinde gösterilebilir. Bu sıralama, İngilizcenin bugünkü pastırma biçimini doğrudan aldığı izlenimini önler. Aradaki diller, kelimenin İngilizcede neden pastrami olarak kullanıldığını anlamaya yardımcı olur.
Adların tarihsel ilişkisi, ürünlerin her ayrıntısıyla aynı olduğunu göstermez. Bir Amerikan sandviçindeki pastramiyle Türkiye’deki pastırma, hazırlama ve sunum özellikleri bakımından ayrı değerlendirilebilir. Dilsel bağlantıyı açıklarken ürün farklarını gözden kaçırmamak gerekir.
Çevirme → Shawarma
Shawarma, Türkçedeki çevirme sözüyle bağlantılıdır. The American Heritage Dictionary, İngilizce kelimeyi Arapça biçimler üzerinden Türkçeye bağlar. Çevirme ise çevirmek fiilinden gelir ve etin döndürülerek pişirilmesiyle ilişkilidir.
Burada İngilizceye ulaşan biçim, Türkçedeki çevirmenin aynısı değildir. Kelime Arapçada kullanılırken farklı bir ses ve yazım biçimi kazanmış, İngilizcede shawarma olarak yer almıştır. Türkçe ile İngilizce arasındaki bağlantıyı açıklamak için Arapça aşamasını da belirtmek gerekir.
Bu örnek, bir kelimenin geçmişini yalnızca bugünkü harf benzerliğine bakarak bulamayacağımızı gösterir. Yoğurt ve yogurt birbirine açıkça benzer. Çevirme ve shawarma ilişkisini anlamak için ise sözlükteki köken açıklamasına ihtiyaç duyarız.
Yemek Adlarında Neden Aracı Diller Var?
Bu örneklerde birden fazla dilin yer alması, kelime aktarımının birkaç aşamada gerçekleşebildiğini gösterir. Bir sözcük her yeni kullanım çevresinde başka seslerle yazılabilir veya belirli bir yemek çeşidinin adı haline gelebilir. İngilizceye ulaştığında Türkçedeki görünümünden uzaklaşmış olabilir.
Bu yüzden bir kelimeyi listelerken yalnızca Türkçe ve İngilizce karşılıklarını yan yana koymak bazen eksik kalır. Aracı dilin yazılması, okurun biçim değişimini takip etmesini sağlar. Kaynakta gösterilmeyen ayrıntılı bir göç veya ticaret hikâyesi eklemek ise etimolojik bilgiyi aşar.
Yurt → Yurt
İngilizcede yurt, Orta Asya konargöçer topluluklarıyla ilişkilendirilen yuvarlak, taşınabilir bir konut türünü anlatır. The American Heritage Dictionary, kelimeyi Rusça yurta ve Fransızca yourte ile Almanca Jurte gibi biçimler üzerinden Türk dilleri kökenine bağlar.
Bu nedenle İngilizce sözcüğün doğrudan günümüz Türkiye Türkçesinden alındığını söylemek uygun değildir. Sözlük, daha geniş Türk dilleri bağlantısını gösterir. Türkiye Türkçesindeki yurt, bu geçmişle ilişkili biçimlerden biridir.
Anlam bakımından da dikkat çekici bir fark vardır. Türkçede yurt, vatan veya öğrenci barınma kurumu gibi anlamlarda kullanılabilir. İngilizcedeki temel karşılık ise belirli bir konut türüne odaklanır. Ortak geçmişe sahip sözcükler, farklı dillerde aynı anlamların tamamını taşımayabilir.
Köşk ile Kiosk Arasındaki İlişki
Kiosk, Türkçe üzerinden aktarılan fakat daha eski kaynağı başka bir dile uzanan kelimelerden biridir. The American Heritage Dictionary, İngilizce sözcüğü Fransızca ve İtalyanca biçimlerle birlikte Türkçe köşke bağlar. Köşk sözcüğünün geçmişinde ise Farsça kōšk bulunur.
Dolayısıyla kiosk için “Türkçe üzerinden aktarılmıştır” denebilir. Sözcüğün bütün geçmişini Türkçe kökenli diye tanımlamak ise Farsça aşamasını dışarıda bırakır. Kaynak dil ile aktarıma aracılık eden dilin ayrımı bu örnekte açıkça görülür.
Bahçe Yapısından İşlem Noktasına
Sözlük, kiosk kelimesinin İngilizcedeki eski kullanımını açık bahçe yapıları ve köşklerle ilişkilendirir. Daha sonra gazete satılan küçük yapılar gibi kullanımlar öne çıkar. Günümüzde sözcük, halka açık elektronik işlem terminallerinin bulunduğu birimler için de kullanılabilir.
Bu değişim, bir kelimenin yeni nesnelere uygulanarak anlam alanını genişletebildiğini gösterir. Eski mimari kullanım ile havaalanındaki bir işlem noktası ilk bakışta uzak görünebilir. Kelimenin tarihine bakıldığında aradaki adlandırma ilişkisi anlaşılır.
Türkçe köşkü gördüğümüzde konut veya bahçe yapısı düşünürüz. İngilizce kiosk ise bağlama göre küçük bir satış yerini ya da elektronik hizmet birimini anlatabilir. Bu yüzden aynı geçmişe dayanan kelimeler çeviride her zaman birbirinin yerine kullanılamaz.
Boş → Bosh
Bosh, Türkçe bağlantısı yemek adları kadar tanınmayan bir örnektir. The American Heritage Dictionary, İngilizcedeki sözcüğü Türkçe boş kelimesine bağlar. İngilizcede anlamsız veya saçma sözleri anlatan bir isim olarak ve inanmama ya da rahatsızlık bildiren bir ünlem olarak kullanılabilir.
Sözlük, James Justinian Morier’in 1834 tarihli Ayesha, the Maid of Kars adlı romanının kelimenin İngilizcede tanınmasına katkısını da belirtir. Burada popülerleşme bilgisiyle kelimenin kökeni birlikte verilir.
Türkçede “boş söz” ifadesi üzerinden anlam yakınlığını görmek kolaydır. Ancak İngilizcede bosh geçen her yerde Türkçedeki boş sıfatını kullanmak doğru bir çeviri vermez. Kelimenin cümledeki görevi ve hangi anlamda kullanıldığı değerlendirilmelidir.
Yatağan → Yataghan
Merriam-Webster, yataghan sözcüğünün kökenini Türkçe yatağan olarak verir. Kelime, belirli özelliklere sahip uzun bıçak veya kısa kılıç türünü adlandırır. İngilizcede bir eşyanın Türkçe adının kullanılması bakımından açık bir örnektir.
Sözlükte İngilizce için verilen bilinen ilk kullanım tarihi 1815’tir. Bu tarih, silahın o yıl ortaya çıktığını göstermez. İngilizce kelimenin belgelenmiş kullanımına ilişkin bir bilgidir. Nesnenin tarihiyle sözcüğün bir dildeki ilk kaydı ayrı ayrı araştırılmalıdır.
Yataghan örneği, Türkçe bağlantılı İngilizce kelimelerin mutfakla sınırlı olmadığını da gösterir. Belirli bir eşyanın adı, başka dilde o eşyayı tanıtmak için korunabilir. Böyle durumlarda kelimenin hangi nesneyi anlattığını açıklamak, yalnızca kökenini söylemek kadar önemlidir.
Bu Kelimeler Aynı Türden Örnekler mi?
Yogurt ve dolma, Türkçe biçimleri kolayca tanınan örneklerdir. Pastrami ve shawarma için aracı dilleri açıklamak gerekir. Yurt, daha geniş Türk dilleri bağlantısıyla değerlendirilir. Kiosk ise geçmişinde Türkçe bulunduğu halde daha eski kökeni Farsçaya uzanan bir sözcüktür.
Bosh ve yataghan da farklı kullanım alanlarını temsil eder. Biri gündelik dilde anlamsız sözle ilgili bir kullanım kazanırken diğeri belirli bir eşyanın adıdır. Bu farklılıklar, bütün örneklerin tek satırlık bir köken açıklamasıyla anlatılamayacağını gösterir.
Kelimenin Sözlükte Bulunması Ne Anlama Gelir?
Bir kelimenin İngilizce sözlükte yer alması, onun herkes tarafından aynı sıklıkta kullanıldığı anlamına gelmez. Tarihî eşya adları, belirli bir mutfağa ait yemekler ve genel günlük kelimeler farklı kullanım alanlarına sahip olabilir.
Bu nedenle listeyi “bütün İngilizce konuşanların her gün kullandığı Türkçe kelimeler” olarak tanıtmak uygun olmaz. Sözlük, kelimenin anlamını ve geçmişini araştırmak için kaynak sağlar. Güncel kullanım sıklığı hakkında kesin bir karşılaştırma yapmak ise ayrıca veri gerektirir.
Bir Köken Açıklaması Nasıl Kontrol Edilir?
Önce sözcüğün İngilizce sözlükteki maddesi bulunmalıdır. Ardından köken bölümünde hangi dillerin ve biçimlerin sıralandığı incelenir. Yalnızca iki kelimenin birbirine benzemesi, tarihsel ilişkiyi doğrulamak için yeterli değildir.
Sözlükte “Türkçe”, “Osmanlı Türkçesi” ve “Türk dilleri” gibi ifadeler kullanılıyorsa bunlar açıklamada korunmalıdır. Bu terimler aynı kapsamı anlatmaz. Kaynaktaki belirsizlikler ve alternatif açıklamalar da kesin bilgiye dönüştürülmeden aktarılmalıdır.
İlk kullanım tarihleri okunurken de dikkat gerekir. Bir sözlüğün verdiği tarih, o dilde saptanmış bir kayda ilişkindir. Kelimenin dünya üzerindeki ilk söyleniş tarihi veya adlandırdığı nesnenin icat tarihi olarak sunulmamalıdır.
Bu Örneklerden Ne Öğreniyoruz?
Bir kelimenin başka dile geçişi sırasında yazımı ve anlamı değişebilir. Yogurt biçiminde tanıdık bir sözcükle karşılaşırız. Pastrami örneğinde birkaç dil üzerinden ilerleyen bir bağlantı görürüz. Kiosk ise aynı kelimenin farklı dönemlerde yeni yapı ve hizmet türlerini adlandırabildiğini gösterir.
Bu ayrıntılar, Türkçenin başka dillerle ilişkisini daha somut biçimde incelememizi sağlar. Her kelimenin ayrı geçmişi vardır. Kaynağına bakarak anlatıldığında, kısa bir sözcük bile dil ilişkileri ve anlam değişimi hakkında açıklayıcı bir örneğe dönüşür.
Sık Sorulan Sorular
İngilizcedeki yogurt Türkçeden mi gelir?
Evet. The American Heritage Dictionary, sözcüğü Türkçe yoğurda ve daha eski yoğrut biçimine bağlar. Yoghurt yazımı da bulunur.
Pastrami ile pastırma arasında ilişki var mı?
Evet. Kullanılan sözlük, İngilizce sözcüğün geçmişini Yidişçe ve Romence üzerinden Osmanlı Türkçesindeki basdırma biçimine bağlar.
Shawarma Türkçeyle nasıl ilişkilidir?
Sözcük İngilizceye Arapça üzerinden ulaşmıştır. Daha eski kaynağı Türkçe çevirme sözüdür.
Kiosk Türkçe kökenli midir?
İngilizce kelimenin geçmişinde Türkçe köşk vardır. Ancak köşk sözcüğünün daha eski kaynağı Farsçadır. Türkçenin aktarımdaki rolü bu ayrımla açıklanmalıdır.
İngilizcedeki yurt, öğrenci yurdu mu demektir?
Bu yazıda ele alınan İngilizce anlamı, yuvarlak ve taşınabilir bir konut türüdür. Türkçedeki öğrenci yurdu anlamıyla aynı kullanım değildir.
Kaynakça
- The American Heritage Dictionary. Yogurt.
- Dictionary.com. Dolma.
- The American Heritage Dictionary. Pastrami.
- The American Heritage Dictionary. Shawarma.
- The American Heritage Dictionary. Yurt.
- The American Heritage Dictionary. Kiosk.
- The American Heritage Dictionary. Bosh.
- Merriam-Webster. Yataghan.
