“Türkçe hangi ülkelerde konuşuluyor?” sorusuna yalnızca Türkiye’yi göstererek yanıt vermek eksik kalır. Türkçe, tarih boyunca geniş bir coğrafyada farklı kollara ayrılmıştır. Bugün Türkiye Türkçesi, Azerbaycan Türkçesi, Kazak Türkçesi, Kırgız Türkçesi, Özbek Türkçesi, Türkmen Türkçesi, Uygur Türkçesi ve daha pek çok Türk lehçesi yaşamaktadır. Bunların konuşulduğu alan Balkanlar’dan Çin’in batısına, İran’dan Sibirya’nın kuzeyine kadar uzanır.
Burada önemli bir ayrım var: Her ülkede Türkiye Türkçesi konuşulduğunu söylemiyoruz. Örneğin Kazakistan’da Kazak Türkçesi, Özbekistan’da Özbek Türkçesi, Azerbaycan’da Azerbaycan Türkçesi kullanılır. Bu lehçeler ortak bir dil ailesine bağlıdır; ancak her birinin kendine özgü ses özellikleri, söz varlığı ve yazı dili bulunur. Yazı boyunca hangi ülkede hangi Türkçenin konuşulduğu ayrıca belirtiliyor.
Türk dili üzerine hazırlanan akademik kaynaklar, bu geniş yayılışın yalnızca bağımsız devletlerden ibaret olmadığını gösterir. Çin’de Uygur Türkçesi, Rusya’nın farklı bölgelerinde Tatar Türkçesi ve Saha Türkçesi, Moldova’da Gagavuz Türkçesi, İran’da ise çeşitli Türk lehçeleri konuşulur. Bir ülkenin adıyla tek bir dili eşleştirmek, bu çeşitliliğin önemli bir bölümünü görünmez kılar.
Bağımsız Ülkelerde Hangi Türk Lehçeleri Konuşulur?
Türkiye – Türkiye Türkçesi: Türk lehçeleri arasında konuşur sayısı bakımından en yaygın olanlardan biridir. Türkiye’de kullanılan ölçünlü yazı dilinin yanı sıra ülkenin farklı bölgelerinde çeşitli Türkçe ağızları da yaşar. Kıbrıs’ta ve Balkanlar’daki bazı topluluklarda konuşulan Türkçe de bu geniş coğrafyanın önemli parçalarıdır.
Azerbaycan – Azerbaycan Türkçesi: Türkiye Türkçesiyle birlikte Oğuz grubunda yer alır. İki lehçenin çok sayıda ortak sözcüğü ve benzer dil bilgisi özelliği bulunur. Buna rağmen Azerbaycan Türkçesi kendine özgü ölçünlü biçimiyle kullanılan ayrı bir yazı dilidir. Bu nedenle “Azerbaycan’da Türkiye Türkçesi konuşuluyor” demek yerine konuşulan Türkçeyi adıyla belirtmek daha doğrudur.
Türkmenistan – Türkmen Türkçesi: Oğuz grubunun bir başka önemli üyesidir. Türkiye Türkçesi ve Azerbaycan Türkçesiyle akrabalığı, bazı kelimelerde ve dil yapılarında fark edilebilir. Yakınlıklarına rağmen üçü aynı yazı dili değildir. Türkmen Türkçesi yalnızca Türkmenistan’la da sınırlı değildir; Afganistan’daki Türkmen ağızları üzerine hazırlanmış dil araştırmaları vardır.
Kazakistan – Kazak Türkçesi: Türk lehçelerinin Kıpçak grubunda değerlendirilir. Kazakistan’daki başlıca Türk lehçesidir. Türkiye Türkçesiyle akraba olsa da sesleri ve kelimeleri bakımından belirgin farklılıklar taşır. Bir Türk lehçesinin konuşulduğu ülkeyi göstermek, orada yaşayan herkesin aynı ana dile sahip olduğu anlamına gelmez.
Kırgızistan – Kırgız Türkçesi: Orta Asya’da konuşulan büyük Türk lehçelerindendir. Dil araştırmaları Kırgız Türkçesini Kazak Türkçesiyle birlikte ele alınabilen yakın akraba lehçeler arasında inceler. Ancak Kırgız Türkçesi kendi yazılı ve sözlü geleneğine sahiptir.
Özbekistan – Özbek Türkçesi ve Karakalpak Türkçesi: Özbek Türkçesi ülkenin başlıca dilidir. Özbekistan’a bağlı Karakalpakistan’da ise Karakalpak Türkçesi de konuşulur. Böylece tek bir ülkenin sınırları içinde birden fazla Türk lehçesinin bulunabileceğini açıkça görürüz. Özbek Türkçesi ayrıca komşu ülkelerdeki topluluklar arasında da kullanılır.
Bu altı ülke Türkçenin farklı kollarının önemli merkezleridir; fakat dünya haritasındaki bütün konuşma alanlarını kapsamaz. Coğrafyayı tamamlamak için Rusya, Çin, İran, Afganistan ve Balkanlar’daki topluluklara da bakmak gerekir.
Rusya ve Çin’de Hangi Türk Lehçeleri Yaşıyor?
Rusya: Rusya sınırları içinde tek bir Türk lehçesi bulunmaz. Tatar Türkçesi, Başkurt Türkçesi, Çuvaş Türkçesi, Tuva Türkçesi, Hakas Türkçesi, Altay Türkçesi ve Saha Türkçesi bu geniş coğrafyada konuşulan örnekler arasındadır. Konuşuldukları bölgeler birbirinden çok uzaktır: Volga çevresinden Güney Sibirya’ya, oradan Saha Cumhuriyeti’ne kadar farklı alanlara yayılırlar.
Saha Türkçesi için kullanılan “Yakut Türkçesi” adıyla, Tuva’da konuşulan Tuva Türkçesiyle ve Volga çevresindeki Tatar Türkçesiyle aynı anda karşılaşmamız, “Rusya’da Türkçe” ifadesinin neden açıklama gerektirdiğini gösterir. Bunları yalnızca Türkiye Türkçesinin yerel söyleyişleri gibi düşünemeyiz; her biri araştırmalarda kendi özellikleriyle incelenir.
Çin – Uygur Türkçesi: Uygur Türkçesi, özellikle Çin’in kuzeybatısındaki Sincan bölgesiyle ilişkilendirilen bir Türk lehçesidir. Özbek Türkçesiyle birlikte Türkçenin güneydoğu kolu kapsamında ele alınır. Aynı geniş coğrafyada Kazak Türkçesi gibi başka Türk lehçeleri de konuşulur. Dolayısıyla Çin’deki Türk dilli toplulukları yalnızca tek bir lehçeyle anlatmak eksik olur.
Moğolistan: Türk lehçelerinin konuşulduğu alanlar, bugünkü bağımsız Türk devletlerinin sınırlarından oluşmaz. Moğolistan’ın bazı bölgelerinde Kazak Türkçesi konuşan topluluklar bulunur. Bu örnek, bir lehçenin adını taşıdığı veya en yaygın kullanıldığı devletin dışına da taşabildiğini gösterir.
Rusya, Çin ve Moğolistan örneklerine birlikte bakıldığında Türkçenin coğrafyasının tek bir kesintisiz bölge ya da tek bir devletler listesiyle anlatılamayacağı anlaşılır. Her lehçenin konuşulduğu yer, yazı geleneği ve kullanım alanı ayrı ayrı incelenmelidir.
İran, Afganistan ve Balkanlar’daki Türk Lehçeleri
İran: İran’daki Türk lehçeleri arasında Azerbaycan Türkçesi önemli bir yer tutar. Bunun yanında Kaşkay Türkçesi ve Halaç Türkçesi gibi başka lehçeler de araştırmalara konu olur. Bu nedenle “İran’da Türkçe konuşulur” cümlesi genel bir çerçeve sunsa da hangi lehçenin ve hangi bölgenin kastedildiği belirtilirse daha açıklayıcı olur.
Afganistan: Ülkede Özbek Türkçesi ve Türkmen Türkçesi konuşan topluluklar bulunur. Afganistan’dan derlenen bir Türkmen masalını inceleyen akademik araştırma, kuzeyde kullanılan Türkmen ağızlarına doğrudan bir dil örneği sunar. Bu durum, Özbek Türkçesi ve Türkmen Türkçesinin yalnızca Özbekistan ile Türkmenistan sınırlarında konuşulmadığını gösterir.
Moldova ve Ukrayna – Gagavuz Türkçesi: Gagavuz Türkçesi, Oğuz grubuna bağlıdır. Başlıca konuşma alanlarından biri Moldova’daki Gagavuz Yeri’dir; Ukrayna’da da Gagavuz Türkçesi konuşan topluluklar bulunur. Türkiye Türkçesine yakın yönleri olsa da Gagavuz Türkçesini Türkiye Türkçesiyle aynı yazı dili gibi sunmak, onun kendine özgü özelliklerini gözden kaçırır.
Balkan ülkeleri: Bulgaristan, Yunanistan, Kuzey Makedonya, Kosova ve Romanya’da Türkçe konuşan tarihî topluluklar bulunur. Bölgesel ağızlar üzerine yapılan araştırmalar, Balkan Türkçesinin kendi içindeki çeşitliliğini gösterir. Moldova’daki Gagavuz Türkçesi de Balkanlar ve çevresindeki Türk dili coğrafyasını anlamak açısından önemlidir.
Avrupa’daki göç toplulukları: Almanya, Fransa, Hollanda, Belçika ve Avusturya gibi ülkelerde özellikle Türkiye’den göç etmiş aileler arasında Türkiye Türkçesi konuşulur. Buradaki kullanım, bir ülkenin tarihî yerel konuşma alanıyla aynı süreçte oluşmamıştır. Göç, aile içi dil aktarımı ve iki dillilik bu coğrafyayı anlamada belirleyicidir.
Sonuç olarak Türkçe, farklı lehçeleriyle Türkiye, Azerbaycan, Türkmenistan, Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan’ın çok ötesinde yaşar. Çin’de Uygur Türkçesi; Rusya’da Tatar Türkçesi, Başkurt Türkçesi, Saha Türkçesi ve başka kollar; İran’da Azerbaycan Türkçesi ve diğer lehçeler; Afganistan’da Özbek Türkçesi ile Türkmen Türkçesi; Moldova’da Gagavuz Türkçesi bu geniş tablonun parçalarıdır. “Hangi ülkede hangi Türkçe konuşuluyor?” sorusu, bu coğrafyayı anlamanın en açık yoludur.
Sık Sorulan Sorular
Türkçe yalnızca altı bağımsız ülkede mi konuşulur?
Hayır. Türkiye, Azerbaycan, Türkmenistan, Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan dışında Rusya, Çin, İran, Afganistan, Moldova ve çeşitli Balkan ülkelerinde de Türkçenin farklı kolları konuşulur.
Kazak Türkçesi ile Kazakça farklı mı?
Hayır. İki ad aynı lehçe için kullanılır. Bu yazıda adlandırma birliği sağlamak için “Kazak Türkçesi” tercih edilmiştir.
Rusya’da hangi Türk lehçeleri konuşulur?
Tatar Türkçesi, Başkurt Türkçesi, Çuvaş Türkçesi, Tuva Türkçesi, Hakas Türkçesi, Altay Türkçesi ve Saha Türkçesi Rusya’daki örnekler arasındadır. Bunlar farklı bölgelerde konuşulur.
Çin’de hangi Türk lehçeleri konuşulur?
Uygur Türkçesi, özellikle Sincan bölgesinde konuşulan başlıca Türk lehçelerindendir. Çin’de Kazak Türkçesi konuşan topluluklar da bulunur.
Kaynakça
Lars Johanson ve Éva Á. Csató, THE TURKIC LANGUAGES. Türk lehçelerinin genel coğrafi yayılışı ve başlıca kolları için başvuru kaynağı.
Uppsala Üniversitesi, TURKIC LANGUAGES. Türkçenin farklı kollarının Balkanlar’dan Orta Asya’ya ve Sibirya’ya uzanan yayılışı için kullanılmıştır.
Türkoloji Dergisi, ORTA ASYA TÜRK DİLLERİNİN BAZI ORTAK ÖZELLİKLERİ. Türkmen, Kazak, Kırgız, Özbek ve Uygur Türkçelerinin karşılaştırılması için kullanılmıştır.
Sanal Türkoloji Araştırmaları Dergisi, RUSYA’DA SİBİRYA TÜRK HALKLARI ÇALIŞMALARI. Rusya ve Sibirya’daki Türk dilli topluluklara ilişkin akademik çalışma.
Encyclopaedia Iranica, TURKIC LANGUAGES OF PERSIA: AN OVERVIEW. İran’daki Türk lehçelerinin çeşitliliği için kullanılmıştır.
Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi, AFGANİSTAN’DAN DERLENMİŞ TÜRKMENCE BİR MASAL. Afganistan’da konuşulan bir Türkmen ağzının doğrudan belgelenmesi için kullanılmıştır.
Tehlikedeki Diller Dergisi, GAGAUZCA. Moldova ve Ukrayna’daki Gagavuz Türkçesinin konuşma alanı ve dil özellikleri için kullanılmıştır.
Türk Dil Kurumu, TÜRK LEHÇELERİNİN KARŞILAŞTIRMALI İNCELENMESİNE İLİŞKİN ÇALIŞMA. Çağdaş Türk yazı dilleri ve lehçelerine ilişkin genel çerçeve için kullanılmıştır.
